İş Kazasında SGK’nın Rücu Davasında Kusur Raporu, Kaçınılmazlık ve Üçüncü Kişi Sorumluluğu

Bir iş kazasından sonra işverenlerin ilk refleksi çoğu zaman ceza soruşturmasına, maddi tazminat davasına veya iş müfettişi raporuna odaklanmak olmaktadır. Kazadan aylar sonra gelen Sosyal Güvenlik Kurumu ödeme bildirimi ve ardından açılan rücu davası ise dosyanın mali ağırlık merkezini bütünüyle değiştirebilmektedir. Sigortalıya veya hak sahiplerine yapılan ödemelerin hangi kısmının işverene, hangi kısmının üçüncü kişiye ve hangi ölçüde onları çalıştıran kişilere yükletileceği, tek bir kusur cümlesiyle çözülemeyecek kadar teknik bir alandır.

SGK’nın rücu davası, zarar gören işçinin açtığı tazminat davasının basit uzantısı değildir. Kurum burada kendi alacağını takip etmektedir; fakat bu alacağın hesabı yapılırken önceki tazminat dosyalarındaki kusur raporları, illiyet tartışması, kaçınılmazlık savunması, iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri, alt işveren ilişkisi, üçüncü kişi müdahalesi ve olay tarihine göre uygulanacak zamanaşımı rejimi birlikte değerlendirilmektedir. Uygulamada en pahalı hata da tam burada ortaya çıkmaktadır: taraflar, ceza dosyasında veya tazminat dosyasında konuşulan her şeyin rücu davasında otomatik bağlayıcı olduğunu zannetmektedir.

Rücu davasının ağırlığı yalnız büyük sanayi kazalarında ortaya çıkmamaktadır. Basit görünen bir forklift çarpması, taşeron bakım işçisinin yaralanması, servis taşımacılığı sırasında meydana gelen trafik kazası ya da dış yüklenicinin makine hattına müdahalesi de Kurum bakımından işveren ve üçüncü kişiye yöneltilecek ciddi bir alacak doğurabilmektedir. Bu nedenle iş kazası dosyasında erken safhada toplanan eğitim kayıtları, risk değerlendirmesi, bakım formu, görev tanımı, olay yeri tutanağı ve tanık anlatımları yalnız tazminat savunması için değil, daha sonra gelecek SGK rücu davası için de hazırlanmaktadır (5510 sayılı Kanun m. 21 ve 23).

Bu içerik 17.05.2026 itibarıyla hazırlanmıştır.

Rücu Alacağının Hukuki Zemini

5510 sayılı Kanun’un 21. maddesi, iş kazası ve meslek hastalığı bakımından işveren ile üçüncü kişilerin sorumluluğunu ayrı mantıklarla kurmaktadır. İşveren yönünden temel eksen, iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerine aykırılık, kusur ve illiyet bağının birlikte incelenmesidir. Üçüncü kişi yönünden ise Kurumun sigortalı veya hak sahiplerine yaptığı ödemeler ile bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerinin yarısı esas alınmakta; kusur oranı ve olayın oluş biçimi bu hesapta belirleyici olmaktadır. Bu nedenle aynı kazada işveren ile üçüncü kişinin rücu rejimi aynı cümleyle anlatılamaz (5510 sayılı Kanun m. 21).

Öğretide Kurumun rücu hakkının hukuki niteliği uzun süredir tartışılmaktadır. Bir çizgi, bu hakkı klasik halefiyet mantığına yaklaştırmakta; başka bir çizgi ise Kuruma özgü, kanundan doğan özel bir rücu ilişkisi olarak görmektedir. Yargıtay uygulaması da zaman içinde bu iki yaklaşım arasında ton değiştirmiştir. Uygulamadaki önem, teorik etiketin ötesindedir: hangi kalemlerin Kurumca talep edilebileceği, sigortalının üçüncü kişi aleyhine açtığı tazminat davasındaki kabullerden ne ölçüde etkilenileceği ve fazla ödeme tartışmasının nasıl kurulacağı bu nitelik tartışmasıyla ilişkilidir (Civan, “İş Kazası veya Meslek Hastalığından Doğan Rücu Hakkının Hukuki Niteliği”, AÜHFD, 2015).

Rücu ilişkisinin doğru okunması için olay tarihine de dönmek gerekir. 506 sayılı Kanun döneminde meydana gelen kazalarda zamanaşımı ve sorumluluk rejimi bakımından farklı tartışmalar öne çıkabilmektedir. 5510 sayılı Kanun yürürlüğe girdikten sonra bile eski tarihli kazalara hangi hükümlerin uygulanacağı, ıslah tarihi, Kurumun ilk ödeme tarihi ve dava tarihine göre ayrıca değerlendirilmek zorundadır. AYM’nin 2019/28058 başvuru numaralı kararında görüldüğü üzere, olay tarihindeki mevzuat ile sonraki düzenleme arasında yapılan yanlış köprü zamanaşımı sonucunu da değiştirebilmektedir.

Ara Değerlendirme: SGK rücu davası, “iş kazası olduysa Kurum zaten döner” basitliğinde işlememektedir. Olay tarihi, ödeme kalemleri, taraf sıfatı ve kusur yapısı ayrıştırılmadan doğru bir risk hesabı yapılamamaktadır.

Kusur Raporu ve İlliyet Bağı Tartışması

Rücu davasının pratik merkezinde kusur raporu yer almaktadır. Ne var ki herhangi bir bilirkişi raporu tek başına yeterli değildir. Kurum tarafından açılan rücu davasında mahkeme, önceki tazminat davasındaki kusur oranlarından yararlanabilse de bunları otomatik bağlayıcı görmemektedir. Çünkü rücu davasının tarafları, talep kalemleri ve hukuki sonucu farklıdır. Özellikle ceza dosyasında yahut destekten yoksun kalma davasında verilen kusur oranı, 5510 m. 21 bakımından ayrıca test edilmektedir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi kararlarında yeni kusur incelemesinin gerekli görüldüğü çizgi belirgindir (Yarg. 10. HD., 23.05.2016, 6430/8181; Bingöl, “İş Kazası ve Meslek Hastalığından Kaynaklanan Rücu Davalarında Yargılamaya İlişkin İlkeler”, 2020; karar metnine doğrudan erişilemediğinden, değerlendirme ikincil kaynak üzerinden yapılmıştır).

Kusur raporunda ilk bakılması gereken nokta, işverenin objektif özen yükümlülüğü ile somut ihlal arasında kurulan köprüdür. Risk değerlendirmesi yapılmış fakat güncellenmemişse, eğitim kaydı var fakat uygulama denetimi yoksa, makine koruyucuları teoride mevcut ama sahada devre dışı bırakılmışsa, kusur salt genel işveren sıfatından değil somut önlem eksikliğinden doğmaktadır. Tersine, rapor yalnız “işveren gerekli tedbirleri almamıştır” gibi soyut bir cümleyle kurulmuşsa Yargıtay denetiminde yetersiz kalabilmektedir.

İlliyet bağı da ayrıca tartışılmaktadır. Kazanın iş organizasyonundan mı, işçinin kişisel davranışından mı, üçüncü kişinin müdahalesinden mi, yoksa bunların birleşiminden mi kaynaklandığı açık kurulmalıdır. Rücu davasında işveren savunmasının en sık zayıf noktası, işçinin kusurunu ileri sürerken kendi organizasyon kusuruyla bağını çözümlememesidir. “İşçi talimata aykırı davrandı” savunması, talimatın gerçekten verildiğini, denetlendiğini ve güvenli alternatifin mevcut olduğunu göstermedikçe tek başına yeterli görülmemektedir.

Hukuki sonuç: Ceza davasında ya da tazminat davasında düzenlenen rapor, rücu davasında güçlü delil olabilir; fakat Kurum alacağının hesabını mekanik olarak belirlemez.

Pratik sonuç: İşveren dosyasında tek rapora güvenmek yerine eğitim kayıtları, bakım kayıtları, vardiya çizelgesi, görev tanımları, saha fotoğrafları ve denetim tutanakları birlikte tutulmalıdır. Aksi halde yeni bilirkişi incelemesi önceki savunmayı eritebilmektedir.

Kaçınılmazlık Savunmasının Sınırı

Kaçınılmazlık, iş kazası dosyalarında en sık kötü kullanılan kavramlardan biridir. Her teknik arıza, her işçi hatası veya her ani gelişen olay kaçınılmazlık olarak nitelendirilemez. Kavram, özen yükümlülüğü tam olarak yerine getirilmiş olsa dahi olayın önlenemez kalan bölümünü karşılamaktadır. Bu nedenle kaçınılmazlık savunması ileri sürüldüğünde, öncelikle hangi tedbirlerin alındığı ve bunların neden yine de sonucu önleyemediği gösterilmelidir. Tedbir seti kurulmadan yapılan kaçınılmazlık savunması, dosyada erken yıpranmaktadır.

Yargıtay’ın eski ve yeni kararları arasında bu konuda ton farkı bulunmaktadır. 10. Hukuk Dairesinin 01.04.2003 tarihli 1424/2992 sayılı kararında, kaçınılmazlık oranının işveren sorumluluğu hesabında dikkate alınması gerektiği ifade edilmektedir. Buna karşılık öğretide ve daha yeni yüksek yargı tartışmasında, işverenin mevzuatta yazılı olsun veya olmasın bilimsel ve teknik gelişmenin gerektirdiği önlemleri alma yükümlülüğü ağır basmakta; bu nedenle kaçınılmazlık indiriminin dar yorumlanması gerektiği vurgulanmaktadır. Hukuk Genel Kurulunun 27.02.2013 tarihli 10-1141/282 sayılı kararı da işverenin önlem alma borcunu geniş yorumlayan çizgide anılmaktadır. Bu kararların tam metinlerine doğrudan erişilemediğinden, değerlendirme ikincil kaynak üzerinden kurulmaktadır.

Meslek hastalıkları ve uzun süreli maruziyet dosyalarında kaçınılmazlık savunması daha da hassas hâle gelmektedir. Teknik imkânlarla azaltılabilecek riskin salt “işin doğası” olarak sunulması artık daha az kabul görmektedir. Nitekim akademik değerlendirmeler, Yargıtay’ın son dönem çizgisinde kaçınılmazlık alanının daraltıldığını ve işverenin organizasyon ödevinin daha ağır kurulduğunu vurgulamaktadır (Civan, 2015; Ataş/Yılmaz, 2022).

Buradan Çıkan Hukuki Ölçüt: Kaçınılmazlık, kusurun yerine geçen bir genel af mekanizması değildir. Önlenebilir risk ile gerçekten önlenemez kalan bölüm ayrılmadan bu kavramın dosyaya taşınması isabetli değildir.

Üçüncü Kişi, Alt İşveren ve Birlikte Sorumluluk

İş kazasının doğumunda işveren dışındaki bir aktörün rolü bulunduğunda rücu dosyası çok katmanlı hâle gelmektedir. Bakım yüklenicisi, servis taşımacısı, makine üreticisi, dış saha operatörü, geçici görevlendirme ilişkisi içindeki başka işveren veya aynı sahada faaliyet gösteren ayrı şirket, üçüncü kişi başlığında değerlendirilmeye açık olabilir. 5510 m. 21’in dördüncü fıkrası bu alanda yarı peşin sermaye değeri mantığıyla özel bir sınır çizerken, fiili sorumluluğun ve onu çalıştıranın sorumluluğunun nasıl kurulacağı olayın kusur dağılımına bağlıdır.

Alt işveren ilişkisi ise bu tartışmayı daha da zorlaştırmaktadır. Rücu davasında “taşeronun adamıydı” savunması tek başına koruma sağlamamaktadır. Asıl işverenin saha güvenliği üzerindeki kontrol gücü, koordinasyon ödevi, ortak kullanım alanları, eğitim ve denetim sorumluluğu incelenmektedir. Yargıtay’ın rücu dosyalarında asıl işveren-alt işveren ilişkisinin fiili çalışma düzeni üzerinden okunması gerektiği çizgisi sürmektedir. Uygulamada sözleşme hükümleri kadar vardiya planı, saha giriş çıkış kayıtları ve denetim zinciri de önem taşımaktadır.

Üçüncü kişi sorumluluğunda en sık görülen kırılma, olayın aslında işveren organizasyonu eksikliğinden doğduğu hâlde savunmanın tamamının dış yükleniciye yöneltilmesidir. Mahkeme, üçüncü kişinin fiili davranışını incelerken işverenin o davranışı hangi güvenlik mekanizmasıyla sınırlandırması gerektiğini de sormaktadır. Bu nedenle tarafların birbirine kusur atması, kendi belgelerini ihmal ettiği dosyada etkili olmamaktadır.

Ara Değerlendirme: Üçüncü kişi tartışması, işveren sorumluluğunu ortadan kaldıran kolay bir kanal değildir. Çoğu dosyada asıl mesele, kusurun taraflar arasında nasıl bölüşüleceği ve Kurumun bu dağılımı hangi talep kalemleriyle dava ettiği olmaktadır.

Görev, Zamanaşımı ve Dosya Pratiği

Rücu davasında görevli mahkeme kural olarak iş mahkemesidir; sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan ve iş kazasına bağlı olarak Kurumun açtığı davalar, 7036 sayılı Kanun sonrasında bu zeminde yürümektedir. Yetki bakımından ise işin yapıldığı yer, davalıların yerleşim yeri ve olayla bağlantılı başka merkezler arasında somut olaya göre değerlendirme yapılabilmektedir. Yargıtay, kesin yetki kuralı bulunmadığı yönünde kararlar vermiştir; bu nedenle yetki itirazı stratejisi kurulurken olay dosyasının nerede yoğunlaştığı da hesaba katılmalıdır (Bingöl, 2020).

Zamanaşımı ise olay tarihine göre özel önem taşımaktadır. 506 sayılı Kanun döneminde meydana gelen iş kazaları ile 5510 sayılı Kanun dönemindeki kazalar arasında başlangıç ve uygulanacak süre bakımından fark doğabilmektedir. Kurumun ilk ödemeyi hangi tarihte yaptığı, peşin sermaye değerinin ne zaman kesinleştiği, davanın ne zaman açıldığı ve ıslah yoluna ne zaman başvurulduğu birlikte incelenmeden zamanaşımı savunması sağlıklı kurulamaz. AYM’nin B. No: 2019/28058 sayılı kararı, yanlış kanun seçiminin doğrudan süre sonucunu etkileyebileceğini hatırlatmaktadır.

Rücu dosyasında teknik olarak gözden kaçan bir başka başlık, ilk peşin sermaye değeri hesabına ilişkin itirazların kusur savunmasıyla birlikte yürütülmesidir. Kurumun istemi yalnız kusur oranına indirgenmemekte; bağlanan gelirin hangi tarihte başladığı, sonradan artırılıp azaltıldığı, kesildiği yahut yeniden bağlandığı durumlar da toplam alacağı etkileyebilmektedir. Bu sebeple aktüeryal hesap ile kusur incelemesinin birbirinden kopuk savunulması isabetli sonuç vermemektedir. İşveren vekili, bir yandan teknik kusur raporunu eleştirirken öte yandan peşin sermaye değeri hesabına esas Kurum yazılarını, gelir bağlama kararlarını ve varsa değişiklik kararlarını dosyaya çekmelidir.

Benzer biçimde ıslah veya ek talep yoluyla genişletilen rücu istemlerinde savunma yalnız ilk cevap dilekçesine bırakılmamalıdır. Kurumun talebi kimi dosyalarda ilk bilirkişi raporu sonrasında netleşmekte; bu da hem zamanaşımı def’inin hem de hesap kalemlerine yönelik ayrıntılı itirazın her rapor revizyonunda yenilenmesini gerektirmektedir. Özellikle birden çok davalı bulunan iş kazalarında, alt işveren ile üçüncü kişinin payına düşen sorumluluğun aktüeryal tabloda nasıl yansıtıldığı ayrıca denetlenmelidir. Aksi halde kusur itirazı kısmen kabul edilse bile toplam rücu alacağı beklenenden sınırlı ölçüde düşmektedir.

Usulî bir başka sorun da rücu davasında önceki davalardaki kabul veya feragat beyanlarının etkisidir. İşçiyle uzlaşılmış olması, SGK rücu dosyasını kapatmaz. Sigortalı, maddi tazminatını almış hatta ceza dosyası kapanmış olsa bile Kurum kendi ödemesini geri istemeye devam edebilir. Bu nedenle şirketlerin “zarar görenle uzlaştık, dosya bitti” yaklaşımı eksik kalmaktadır.

Hukuki sonuç: Rücu davası bağımsızdır; önceki uzlaşmalar ve tazminat ödemeleri Kurum alacağını otomatik düşürmez.

Pratik sonuç: Kaza dosyası kapanmış görünse dahi evrak saklama, bilirkişi eleştirisi ve zamanaşımı takibi sürdürülmelidir. Rücu davası çoğu kez gecikmeli geldiği için belge kaybı savunmayı ciddi biçimde zayıflatmaktadır.

Varsayımsal Olay ve Uygulama

Bu örnekte ilk mesele, sensör arızasının teknik kaynağı ile kilitleme prosedürünün işletilmemesi arasında hangi kusur bağının kurulduğudur. Yüklenicinin makineye fiili müdahalesi üçüncü kişi kusuru bakımından önem taşımaktadır; fakat ana işverenin enerji kesme, izin prosedürü, saha izolasyonu ve vardiya koordinasyonu yükümlülükleri ayrıca incelenmektedir. Yalnız “yüklenici müdahale etti” savunması, ana işverenin organizasyon borcunu ortadan kaldırmamaktadır.

İkinci mesele kaçınılmazlık iddiasıdır. Sensör arızası teknik olarak ani gelişmiş olsa bile kilitleme prosedürü uygulanmadan deneme yaptırılmışsa olayın önlenemez olduğu söylenememektedir. Üçüncü mesele ise önceki tazminat davasındaki kusur raporunun rücu davasında nasıl kullanılacağıdır. Mahkeme aynı raporu esas alabilir, fakat rapor 5510 m. 21 hesabına uygun değilse ek rapor alınması da mümkündür.

Bu dosyada işveren vekilinin yapacağı isabetli çalışma, dış yüklenici sözleşmesini yalnız sorumluluk aktarım metni gibi değil, sahadaki fiili denetim yetkisini gösteren belge olarak okumaktır. Enerji kesme formu, bakım izni, vardiya emir çizelgesi ve olay anındaki kamera kaydı aynı masaya konulmadan rücu savunması tamamlanmış sayılmamalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Son Değerlendirme

İş kazası dosyasında SGK rücu davası, çoğu zaman olayın en geç fark edilen ama en yüksek mali etki üreten katmanıdır. Kusur raporunun eleştirel okunması, kaçınılmazlık savunmasının dar ve somut kurulması, üçüncü kişi ile asıl işveren ilişkilerinin fiili çalışma düzeni üzerinden çözülmesi ve zamanaşımı hesabının olay tarihine göre yapılması, bu alanda belirleyici görünmektedir.

Dosyanın gerçek ağırlığı, tek bir bilirkişi oranında değil; belgelerin birbirini doğrulayıp doğrulamadığında toplanmaktadır. Eğitim kaydı, bakım kaydı, saha talimatı, denetim zinciri ve önceki yargı dosyaları birbirine bağlanmadığında rücu davası yalnız hukuki değil, kurumsal hafıza sorunu da yaratmaktadır. İşveren, alt işveren ve üçüncü kişi arasındaki sorumluluk sınırını kazadan sonra değil, kazadan önce kurmak zorundadır.