Sözleşmenin Uyarlanması: TBK 138 Kapsamında Aşırı İfa Güçlüğü, Dava Şartları ve Dilekçe Örneği

Sabit fiyatlı bir tedarik sözleşmesi imzalanmış, teslim zinciri iki ay sonra kırılmış, kur ve hammadde maliyeti sözleşme kurulurken kimsenin öngörmediği ölçüde sıçramışsa tarafın elinde tek argüman “zarar ediyorum” cümlesi değildir. Türk Borçlar Kanunu, gerçekten olağanüstü biçimde bozulan denge için ayrı bir kapı açmaktadır; ama bu kapı her ekonomik sıkışmada değil, şartları somut biçimde kurulabilen dosyalarda açılmaktadır.

Bu içerik 19.05.2026 itibarıyla hazırlanmıştır. Yazı; TBK m. 138 kapsamında aşırı ifa güçlüğünün hangi şartlarda doğduğunu, hangi sözleşmelerde gerçekten işe yaradığını, hangi mahkeme veya dava yolunun gündeme geldiğini, hangi belgelerin ilk dosya omurgasını kurduğunu, hangi Yargıtay çizgisinin kısa süreli sözleşme, ihtirazı kayıt, bilirkişi ve ihtiyati tedbir bakımından belirleyici olduğunu açıklamaktadır.

Yabancı para üzerinden kurulan sözleşmelerde de aynı maddeye dayanılabilmesi, uygulamada sık yapılan bir yanlışı düzeltiyor: tarafların dövizli sözleşme yapmış olması, her kur sıçramasını peşinen kabullendikleri anlamına gelmemektedir. Buna rağmen mahkeme, döviz riskinin sözleşmenin doğası gereği üstlenilmiş olağan alanı ile gerçekten olağanüstü kırılma yaratan alanı birbirinden ayırmaktadır. Bu yüzden kur farkı iddiası, mutlaka sözleşme dengesi ve öngörülemezlik anlatısıyla birlikte kurulmalıdır.

TBK 138 Ne İçin Vardır ve Hangi Ayrımı Kurmaktadır?

Esra Kaşak’ın 2024 tarihli çalışmasının da işaret ettiği üzere, TBK m. 138 ahde vefa ilkesini kaldıran değil, dürüstlük kuralı ile sınırlayan istisnai bir emniyet supabıdır. Sözleşme hukuku bakımından asıl kural hâlâ sözleşmeye bağlılıktır. Bu yüzden uyarlama davası, kârlılık düşüşü yaşayan her tarafın açabileceği genel bir “indirim davası” gibi kurgulanamaz.

Buradaki en önemli hukukî ayrım, sözleşme dengesinin bozulması ile ticari riskin olağan gerçekleşmesi arasındadır. Piyasada dalgalanma olması, enflasyonun artması, girdi maliyetlerinin yükselmesi veya kur değişimi tek başına yeterli değildir. Dosya, sözleşme kurulurken tarafların makul olarak hesaba katması beklenen risk alanının dışına çıkıldığını göstermelidir. Yargıtay 3. HD, E. 2024/773, K. 2025/94 özetinde de görüldüğü gibi, mahkeme yalnız “enflasyon yükseldi” cümlesiyle değil, gerçekten olağanüstü bir dengesizlik ispatıyla ikna olmaktadır.

Şartlar Tek Tek Nasıl Kurulmaktadır?

Maddeyi uygularken hâkim, olayın yalnız ekonomik sonuçlarına değil, sözleşme kurulduğu andaki beklenti evrenine bakmaktadır. Marmara Hukuk’ta yayımlanan çalışma, TBK m. 138 ile klasik rejimde sınırlı görülen uyarlama imkânının tüm sözleşmelere yayıldığını vurgularken, bunun otomatik bir fiyat düzeltme mekanizması olmadığını da açıkça göstermektedir. Burada gerçekten “işlem temelinin çökmesi” düzeyinde bir kırılma aranır.

Mülazımoğlu’nun 2024 tarihli makalesi, uygulamanın merkezine dört ekseni yerleştirmektedir: öngörülemezlik, dışsallık, ifa dengesinin ağır bozulması ve hak saklı tutularak hareket edilmesi. Bu dört eksenden biri eksikse, dosya çoğu zaman TBK 138 çizgisinden çıkıp ya sıradan temerrüt tartışmasına ya da özel hüküm bulunan sözleşme tiplerine kaymaktadır.

Özel hüküm bulunan alanlarda ikinci kontrol daha yapılır. Kira sözleşmesinde salt yeni dönem kira bedelinin belirlenmesi sorunu varsa kira tespit davası ile TBK 138’e dayalı uyarlama aynı şey değildir. 2026 tarihli kira uyarlama değerlendirmesinde de gösterildiği gibi, TBK 344’ün özel alanı ile TBK 138’in genel uyarlama alanı birbirine karıştırıldığında dava yanlış hukukî zeminle açılabilmektedir.

Hangi Mahkeme, Hangi Başvuru Yolu, Hangi Süre?

TBK 138 tek bir görevli mahkeme yaratmaz; görev, uyuşmazlığın ait olduğu sözleşme tipine göre belirlenir. Bu yüzden “uyarlama davası nerede açılır?” sorusunun tek cümlelik cevabı yoktur. Ticari tedarik, distribütörlük, franchise veya şirketler arası hizmet sözleşmelerinde çizgi çoğu kez asliye ticaret mahkemesine gider. Genel özel hukuk sözleşmelerinde asliye hukuk mahkemesi; kira ilişkisinde ise çoğu uygulamada sulh hukuk mahkemesi gündeme gelir. Tüketici işlemi varsa tüketici yargı yolu ayrıca değerlendirilir.

Süre bakımından da dikkat edilmesi gereken nokta, TBK 138’de ayrı bir hak düşürücü süre öngörülmemiş olmasıdır. Ancak bu, sınırsız bekleme özgürlüğü anlamına gelmemektedir. Hak saklı tutmadan uzun süre ifaya devam etmek, ihtar göndermemek, revizyon talebini yazılılaştırmamak ve dava tarihini gereksiz geciktirmek ispat yükünü ağırlaştırır. Para alacağı veya tazminat kalemi de içeren ticari uyuşmazlıklarda TTK m. 5/A ile HUAK m. 18/A çerçevesindeki dava şartı arabuluculuk ayrı bir ön kontrol olarak masaya gelmektedir.

Yargıtay Çizgisi Dosya Stratejisini Nasıl Etkilemektedir?

Kararları süs niyetine saymak bu konuda işe yaramaz. Her karar, farklı bir eşik göstermektedir. Yargıtay 13. HD, E. 2012/16767, K. 2012/21930 kararında bir yıllık kira sözleşmesinin uzun süreli sözleşme gibi ele alınamayacağı ve kısa süreli ilişki bakımından uyarlama kabulünün isabetsiz olduğu açıkça belirtilmiştir. Bu karar eski rejim etkisi taşısa da bugün hâlâ şu uyarıyı korumaktadır: mahkeme, gerçekten öngörü alanı dar olan uzun süreli bir bağın mı, yoksa tarafın zaten kısa vadeli risk üstlendiği bir ilişkinin mi söz konusu olduğuna bakmaktadır.

Mondaq’da aktarılan Yargıtay 3. HD, E. 2021/5067, K. 2021/7930 ile E. 2020/2910, K. 2020/6680 çizgisi ise tam ters yönden önemlidir: uzun süreli kira ilişkilerinde edim dengesi gerçekten aşırı bozulmuşsa uyarlama talebinin kapısı kapalı değildir. Buradan çıkarılacak ders, sözleşme süresinin, tarafların başlangıçtaki risk dağılımını belirlemede kritik olduğudur.

Aynı kaynakta aktarılan Yargıtay 6. HD, E. 2016/5337, K. 2016/7235 kararı, bilirkişi ve emsal kira verisinin ne işe yaradığını sınırlandırmaktadır. Mahkeme yalnız emsal değerlerle sözleşmeyi yeniden yazmaz; önce uyarlama şartlarının gerçekten oluşup oluşmadığını değerlendirir. Emsal, imar, ticaret çevresi, vergi ve amortisman gibi veriler ancak ikinci aşamada, yani uyarlamanın hukuken mümkün olduğu kanaati doğduktan sonra işlev kazanır.

En güncel hatlardan biri de Yargıtay 3. HD, E. 2024/773, K. 2025/94 özetinde görülmektedir. Burada ana vurgu, enflasyon veya ekonomik kriz söyleminin tek başına otomatik uyarlama doğurmayacağıdır. Dosya gerçekten sözleşme tarihi ile dava tarihi arasındaki somut kırılmayı, sektör etkisini ve taraf dengesini delille göstermelidir. Bu karar, “her yüksek enflasyon dönemi TBK 138 davası üretir” şeklindeki mekanik yaklaşımı kesmektedir.

Hangi Belgeler Toplanmadan Dava Açılmamalıdır?

Aşırı ifa güçlüğü dosyasının kaderi çoğu zaman hukukî etiketlemeden önce belge disiplininde belirlenir. Genel ekonomik yorum, haber kupürü veya soyut piyasa anlatısı yetmez. Mahkeme, sözleşme kurulurken öngörülen denge ile kırılma sonrasındaki fiilî denge arasındaki farkı görmek ister. Bu yüzden mali müşavir raporu, tedarikçi yazışması, sipariş iptali, kur ve maliyet çizelgesi, teslim takvimi, ihtarname ve rezerv kayıtları aynı dosyada bir araya getirilmelidir.

Yanlış Yol, Yanlış Süre ve Eksik İspat Hangi Sonuçları Doğurmaktadır?

TBK 138 dosyalarında kayıp çoğu zaman esastan değil, yanlış kurulmuş usul iskeletinden doğmaktadır. İlki, özel hüküm alanını görmezden gelmektir. Kira sözleşmesinde gerçekte yeni dönem kira bedelinin belirlenmesi isteniyorsa, dosyayı salt “aşırı ifa güçlüğü” etiketiyle açmak her zaman doğru olmaz. Tam tersine özel düzenlemenin uygulanması gereken yerde genel uyarlama mantığına yaslanmak, bilirkişi incelemesinin çerçevesini ve görev tartışmasını bozmaktadır.

İkincisi, tam ifadan sonra geçmişi yeniden yazmaya çalışmaktır. Taraf bütün edimleri kayıtsız biçimde yerine getirip, hiçbir ihtar veya rezerv kaydı oluşturmadan aylar sonra dava açarsa, mahkeme doğal olarak şu soruyu sormaktadır: gerçekten dürüstlük kuralına aykırı bir yük mü vardı, yoksa davacı yalnız kötüleşen ekonomik sonucu geriye dönük telafi mi etmeye çalışmaktadır? Bu nedenle ihtarname tarihi, rezervli ödeme kaydı ve müzakere çağrısı yalnız biçimsel evrak değil; davanın kronolojik omurgasıdır.

Üçüncü hata, olağanüstü olayı ispatlamadan yalnız sonuçlara odaklanmaktır. Maliyet arttı, ciro düştü, finansman pahalandı anlatısı tek başına yeterli değildir. Hangi tarihte hangi dışsal gelişmenin yaşandığı, bunun sözleşme tarihinde neden öngörülemeyeceği, neden davacının kendi işletme kusurundan kaynaklanmadığı, hangi verilerle dengenin gerçekten bozulduğu tek tek kurulmalıdır. Aksi halde dosya, TBK 138’den çok kötü ticari planlama itirazına benzemektedir.

Dava öncesi güvenli işlem sırası çoğu dosyada benzerdir: önce sözleşme ve ek protokoller okunur; sonra olağanüstü olay kronolojisi kurulur; eş zamanlı olarak maliyet ve edim dengesini gösteren tablo hazırlanır; ardından karşı tarafa revizyon talebi veya rezervli ifa bildirimi yapılır; gerekiyorsa arabuluculuk süreci tamamlanır; son aşamada ise uyarlama, mümkün olmazsa fesih/dönme ve gerekiyorsa ihtiyati tedbir talepleri tek dosya mantığı içinde kurgulanır. Bu sıralama bozulduğunda, özellikle ticari dosyalarda ispat yükü hızla ağırlaşmaktadır.

Dilekçe İskeleti Nasıl Kurulmalıdır?

Queue kaydında bu konu için dilekçe şablonu gerektiği işaretlenmiş olduğundan, güvenli yaklaşım tam metin “hazır dava” değil; somut dosyaya göre doldurulacak bir omurga vermektir. Çünkü uyarlama davasında sözleşme tipi, görevli mahkeme, arabuluculuk şartı ve talep sonucu dosyadan dosyaya değişmektedir.

En sık görülen yanlış talep, yalnız “rayice göre yeniden belirleme” cümlesi kurup bunun hangi hukukî basamakta istendiğini netleştirmemektir. Uyarlama, dönme/fesih ve geçici koruma talepleri birbiriyle ilişkilendirilmeden yazılırsa dosya, hâkimin talep sonucunu dar yorumlamasına açık hale gelir. Bu nedenle özellikle seçimlik talepler ile mümkün olmazsa ikinci talep yapısı dikkatle kurulmalıdır.

Sık Sorulan Sorular