CMK m. 180’de Naip ve İstinabe ile Tanık Dinlenmesi: SEGBİS, Doğrudanlık ve Savunma Hakkı

Ceza muhakemesinde tanığın ya da bilirkişinin mahkemenin önüne gelmediği her dosya, yalnız lojistik bir eksiklik üretmez; delilin doğrudan doğruyalığı, sorgulama hakkı ve hükmü verecek mahkemenin izlenim edinme kapasitesi aynı anda etkilenir. Uygulamada özellikle yargı çevresi dışındaki tanıklar bakımından istinabe yoluna çok hızlı başvurulduğu, getirilmesinin gerçekten zor olup olmadığı ile SEGBİS imkanının niçin kullanılmadığı çoğu dosyada ayrı ayrı tartışılmadığı görülmektedir. Bu alışkanlık, ilk bakışta pratik görünse de, savunma tarafı bakımından mahkumiyetin taşıyıcı kolonlarından birinin mahkeme salonu dışında kurulması anlamına gelebilmektedir.

5271 sayılı Kanun’un 180’inci maddesi, bu nedenle istisna hükmü niteliğindedir. Normun temel varsayımı, esas hakkında karar verecek mahkemenin tanık ve bilirkişiyi bizzat dinlemesidir. Naip, istinabe ve görüntülü-sesli eşzamanlı dinleme ise ancak belirli şartlarla devreye girer. Söz konusu şartlar soyut uzaklık, pratik kolaylık veya kalem iş yükü ile ikame edilemez. İstisna kural haline dönüştüğünde yalnız savunma hakkı zayıflamaz; tanığın güvenilirliği, beyanın bağlamı ve bilirkişi açıklamasının yöntemsel sınırları da yeterince test edilmeden hükme taşınır. Bu nedenle CMK m. 180 tartışması, tanığın nerede dinleneceği sorusundan daha büyüktür; dosyada hangi delilin ne yoğunlukta canlı tartışmaya açılacağı sorusunu da belirlemektedir.

I. CMK m. 180’in Hukuki Niteliği: Doğrudan Dinleme Kuralının Dar İstisnası

CMK m. 180, ceza yargılamasında vasıtasızlık ve sözlülük ilkelerinden kontrollü bir sapmaya izin veren dar istisna hükmüdür. Madde, hastalık, malullük veya giderilmesi olanağı bulunmayan başka bir nedenle bir tanık veya bilirkişinin uzun ve önceden bilinmeyen bir zaman için duruşmada hazır bulunmasının mümkün olmaması halinde mahkemenin onu bir naiple veya istinabe yoluyla dinleyebileceğini düzenlemektedir. Devamındaki ikinci fıkra, konutlarının yetkili mahkemenin yargı çevresi dışında bulunması nedeniyle getirilmesi zor olan tanık ve bilirkişiler için de aynı imkanı tanır. Ancak hüküm, sırf başka şehirde bulunmayı tek başına yeterli sebep haline getirmemektedir; kanun koyucu açık biçimde “getirilmesi zor” ölçütünü aramak suretiyle ek bir eşik kurmuştur.

Maddenin gerekçesi de aynı yönü teyit etmektedir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6’ncı maddesinde yer alan adil yargılama ve sözlülük ilkeleri gereği, esas hakkında hükmü verecek mahkemenin tanığı ve özellikle sanığı bizzat dinlemesi zorunlu kabul edilmiştir. Naip ve istinabe, bu genel kurala kabul edilebilen ender sapmalardan biri olarak düşünülmüştür. Dolayısıyla 180’in yorumunda başlangıç noktası pratiklik değil, istisnailiktir. Uygulamada bu denge gözden kaçtığında, istinabe neredeyse otomatik bir büro tekniği gibi çalışmakta; normun asıl amacı ise tersine dönmektedir.

AYM’nin Atila Oğuz Boyalı kararı ile başlayan tanık sorgulama hakkı çizgisi, sanığın aleyhine veya hükmün taşıyıcı alanında yer alan tanık beyanlarının mahkeme önünde test edilmesinin savunma hakkının çekirdek görünümlerinden biri olduğunu açık biçimde göstermektedir. AİHM’nin Al-Khawaja and Tahery ve Schatschaschwili kararlarında geliştirilen yaklaşım da aynı zemine oturur: mahkeme önünde sorgulanmamış tanık beyanının hükümde oynadığı rol arttıkça, istisna yolun gerekçelendirilmesi ve karşı dengeleyici güvencelerin yoğunluğu da artmalıdır. İşbu nedenle 180’in hukuki niteliği, salt bir yetki devri normu olarak değil; savunma hakkına dokunan istisna kanalı olarak okunmalıdır.

Doktrinde İdris Doğan ile Ahmet Bozdağ, istinabenin ceza muhakemesinde fiziki imkansızlığı gidermek için işlevsel olduğunu; ancak karar mahkemesinin delille temasını zayıflattığı için daima gerekçe disiplini içinde tutulması gerektiğini belirtmektedir. Uğur Gökpınar ise delillerin doğrudan doğruyalığı ilkesinin yalnız teorik bir güzellik olmadığını; tanığın beyan ritmi, tereddüdü ve sorular karşısındaki değişen tavrının yazılı tutanağa tam aktarılmasının çoğu kez mümkün olmadığını göstermektedir. Kanaatimizce bu iki yaklaşım birlikte okunduğunda, 180’in meşru alanı daha net görünmektedir: gerçek zorluk varsa istisna çalışır; fakat hükmü verecek mahkemeyi delilden gereksiz biçimde uzaklaştıran mekanik uygulama, normun amacına değil tersine hizmet eder.

II. Naip, İstinabe ve SEGBİS Arasındaki Ayrım: Hangi Yol Hangi Şartta Açılır?

CMK m. 180’in uygulamasında en sık karışan mesele, naip, istinabe ve SEGBİS’in aynı yoğunlukta alternatifler gibi değerlendirilmesidir. Oysa bu üç yol aynı işlevi görmez. Naip, davayı gören mahkemenin kendi yargısal alanı içindeki bir işlemi başka bir hakime bırakmasıdır. İstinabe ise yargı çevresi dışında bulunan mahkemeden adli yardım talep edilmesini ifade eder. SEGBİS ise klasik anlamda yetki devri değil; delilin yine hüküm mahkemesinin önünde, fakat fiziksel uzaklığı teknik araçla aşarak eşzamanlı biçimde ortaya konulmasıdır. Bu nedenle 180/5’in sistematik konumu son derece önemlidir: tanık veya bilirkişinin aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniği kullanılarak dinlenebilmesi mümkünse, öncelik bu yöntemdedir.

Kanun koyucunun 180/5’te kurduğu öncelik sırası, istinabenin otomatik tercih olmaması için konulmuştur. Özellikle büyükşehir belediye sınırları içinde istinabenin zorunluluk olmadıkça kullanılamayacağını belirten üçüncü fıkra, teknik imkan varken yazılı talimat ve okunmuş tutanak rejimine dönülmesini sınırlamaktadır. Dördüncü fıkra da, büyükşehir içinde istinabe olunan mahkemenin evrakı geri çevirmeksizin yerine getirmesi gerektiğini düzenleyerek başka bir gecikme sebebini bertaraf etmektedir. Söz konusu tasarım, kanunun esas amacının süreci kolaylaştırırken yüz yüzelik kaybını asgariye indirmek olduğunu göstermektedir.

AİHM’nin Faysal Pamuk v. Turkey kararında tam da bu nokta sorun olarak tespit edilmiştir. Mahkeme, tanıkların yalnız yetkili mahkemenin yargı çevresi dışında ikamet ettiği gerekçesiyle istinabe yoluna başvurulmasını katı ve mekanik bulmuş; “getirilmesi zor” koşulunun ayrıca değerlendirilmemesini ve 180/5’teki SEGBİS imkanının neden kullanılmadığının açıklanmamasını ihlal gerekçeleri arasında saymıştır. AYM Genel Kurulu da Selçuk Arslan kararında aynı ekseni benimseyerek, farklı ilde bulunmanın tek başına yeterli olmadığını; teknik alternatif ve mahkeme huzurunda sorgulama imkanı niçin sağlanamadığının ayrıca gösterilmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Pratikte doğru soru şudur: mahkeme tanığı gerçekten getiremiyor mu, yoksa getirmeyi tercih etmiyor mu? Hastalık raporu, kalıcı hareket kısıtı, uzun süre öngörülemeyen tedavi, ulaşım güvenliği, kurumsal görevin kesintisiz niteliği, yoğun koruma tedbiri veya ciddi güvenlik sorunu gibi somut sebepler varsa naip veya istinabe daha makul hale gelir. Buna karşılık tanığın başka bir ilde yaşaması, takvim sıkışıklığı ya da yazı işleri alışkanlığı tek başına yeterli değildir. Kanaatimizce 180 uygulamasında yapılması gereken, her dosyada şu üç basamağı görünür kılmaktır: mahkeme önüne getirme imkanı gerçekten araştırıldı mı; SEGBİS teknik olarak mümkün mü; bunlar mümkün değilse naip veya istinabe neden son çare olarak seçildi? Bu sıralama kurulmadan verilen kararlar, görünürde usule uygun olsa bile savunma bakımından kırılgan kalmaktadır.

III. Savunma Hakkı ve Tanık Sorgulama Ölçütü: Hükmün Taşıyıcı Delili Nerede Test Edilecek?

CMK m. 180’in savunma hakkı bakımından kritik noktası, tanığın başka yerde dinlenmiş olmasından ziyade, sanığın o beyanı hangi aşamada ve ne yoğunlukta sorgulayabildiğidir. AYM’nin yerleşik içtihadında kullanılan üç aşamalı test bu nedenle belirleyicidir. İlk olarak, tanığın mahkemede hazır edilmemesinin geçerli bir nedeni bulunmalıdır. İkinci olarak, sorgulanamayan tanık beyanının hükmün tek veya belirleyici delili olup olmadığına bakılır. Üçüncü olarak da, savunma tarafının maruz kaldığı zorluğu telafi eden karşı dengeleyici güvencelerin kurulup kurulmadığı incelenir. Söz konusu testin değeri, biçimsel usul uygunluğunu aşarak delilin mahkumiyet içindeki ağırlığını analiz etmesidir.

Nurcan Gülabi, Haci Sülük ve Ömer Sülük, Durmuş Ali Bal ve Burak İnan kararları, istinabe veya duruşma dışı beyanların hükümde belirleyici rol oynadığı dosyalarda karşı sorgu eksikliğinin nasıl ihlale dönüştüğünü göstermektedir. Özellikle Haci Sülük ve Ömer Sülük kararında, istinabe suretiyle alınan tanık beyanlarının başvurucuların hazır bulunduğu celsede test edilmemesi ve niçin bizzat dinlenmediklerinin açıklanmaması ihlal sonucunu taşımıştır. Durmuş Ali Bal kararında ise AYM, CMK m. 180/5’te öngörülen SEGBİS imkanına rağmen bu yöntemin neden kullanılmadığının gösterilmemesini ayrıca önemsemiştir.

AİHM tarafında Balta and Demir v. Turkey ile Faysal Pamuk v. Turkey kararları Türkiye uygulamasına doğrudan temas etmektedir. Balta ve Demir kararında gizli tanığın savunma huzurunda dinlenmemesi ve iç hukukta öngörülen görüntülü-sesli aktarım yönteminin gerekçesiz uygulanmaması, savunmanın tanığın güvenilirliğini test etmesini imkansız hale getirmiştir. Faysal Pamuk kararında ise, yargı çevresi dışında ikamet eden tanıkların istinabe yoluyla dinlenmesi otomatik kabul edilmiş; mahkeme tanıkların getirilmesinin gerçekten zor olup olmadığını veya SEGBİS yolunun niçin seçilmediğini tartışmamıştır. Her iki karar da 180 uygulamasında savunmanın yalnız beyanın içeriğini okumakla yetinmemesi gerektiğini; beyanın nasıl üretildiğini, hangi usulle test edilebildiğini ve mahkemenin delille nasıl temas ettiğini sorgulaması gerektiğini göstermektedir.

Şüphesiz her istinabe kararı ihlal üretmez. Yasemin Akgül kararında AYM, tanık sorgulama hakkının mutlak olmadığını; belirleyici olmayan beyanlar ve yeterli dengeleyici güvenceler bulunduğunda farklı sonuca ulaşılabileceğini kabul etmiştir. Ne var ki bu karar, istinabenin kolaylıkla meşrulaştırılabileceği anlamına gelmez. Kanaatimizce doğru yaklaşım, tanık beyanının dosya içindeki ağırlığını peşinen sınıflandırmaktır. Beyan mahkumiyeti taşıyorsa ya da cezanın bireyselleştirilmesinde belirgin rol oynuyorsa, mahkeme önünde veya en azından SEGBİS ile canlı sorgu imkanının sağlanması daha sert bir zorunluluğa dönüşür. İkincil ve doğrulayıcı nitelikteki beyanlarda ise istinabe yolunun gerekçelendirilmesi daha kolay olabilir; fakat bu halde dahi geçerli neden ve teknik alternatif denetimi ortadan kalkmaz.

IV. Hangi Hallerde 180 Güvenli Çalışır, Hangi Hallerde Mekanikleşir?

180’in güvenli uygulanabildiği ilk grup dosya, tanığın ya da bilirkişinin duruşmada hazır bulunmasının gerçekten uzun süre mümkün olmadığı hallerdir. Ağır sağlık sorunu, kalıcı yatağa bağımlılık, cezaevi güvenliği ile bağdaşmayan risk, yoğun koruma tedbiri altında bulunan tanık, yurt dışı adli yardım prosedürüne bağlı zorunlu gecikme veya aynı tarihte fiziksel ulaşımı fiilen imkansız kılan kurumsal engel anılan kapsamda değerlendirilebilir. Bu hallerde dahi mahkeme, yazılı talimatla yetinmeyip mümkünse SEGBİS kullanımını, savunmanın soru listesi sunma imkanını ve duruşmada tutanağın okunması sırasında ek itiraz hakkını ayrıca düşünmelidir. Güvenli uygulamanın ölçütü, istisna yoluna başvurulmuş olması değil; istisnanın neden seçildiğinin ve savunma aleyhine etkisinin nasıl azaltıldığının dosyada görünür olmasıdır.

Mekanikleşen ikinci grup ise, “tanık başka ilde” ya da “duruşma günü uygun değil” şeklindeki kolay açıklamalarla istinabenin varsayılan tercih haline geldiği dosyalardır. Selçuk Arslan kararında AYM’nin eleştirdiği husus tam budur. Mahkeme, tanığın yargı çevresi dışında bulunmasını tek başına yeterli saymış; “getirilmesi zor” unsurunu bağımsız biçimde tartmamıştır. Oysa tanığın işyeri, yolculuk imkanı, duruşma takvimi, zorla getirme gerekip gerekmediği, SEGBİS donanımı, tanığın beyanının delil ağırlığı ve savunma talebinin yoğunluğu aynı dosyada birlikte tartılmalıdır. Bunlar yapılmadan kurulan karar, usul ekonomisini kolaylaştırsa bile hukuk güvenliğini zayıflatır.

Bilirkişi bakımından da aynı risk vardır. Bazı dosyalarda mahkeme, rapor sahibinin duruşmada açıklama yapmasını gereksiz görerek istinabe ya da yazılı ek rapor yoluna yönelebilmektedir. Ne var ki teknik raporun tartışmalı olduğu, yöntem seçiminin hüküm bakımından kritik rol oynadığı veya taraflar arasında alternatif uzman görüşleri bulunduğu dosyalarda, bilirkişinin canlı sorgusu çoğu zaman rapor metninden daha değerlidir. Söz konusu durumda mahkeme, bilirkişiyi bizzat dinlemediğinde aslında raporun yöntemsel omurgasını savunma denetiminden çekmiş olabilir. İşbu nedenle 180’in bilirkişi uygulaması da, tanık kadar sıkı değerlendirme gerektirir.

Karşı görüş, yargılamanın hızını ve dosya yoğunluğunu öne sürerek 180’in daha geniş yorumlanması gerektiğini savunmaktadır. Bu görüşün pratik bir zemini bulunduğu inkâr edilemez; zira özellikle ağır ceza dosyalarında farklı şehirlerde çok sayıda tanık ve bilirkişi ortaya çıkabilmektedir. Ancak çözüm, istisnayı kural haline getirmek değildir. Çözüm; hangi tanığın gerçekten kritik olduğu, hangisinin doğrulayıcı nitelikte kaldığı, hangisi için SEGBİS’in yeterli olacağı ve hangisinin mutlaka mahkeme önüne getirilmesi gerektiği konusunda erken dosya haritası çıkarmaktır. Kanaatimizce 180 uygulamasındaki en büyük sorun normun kendisi değil, önceliklendirme yapılmadan toplu pratik kararlara dönülmesidir.

V. Bilirkişi Dinlenmesi, Teknik Raporlar ve Yöntem Tartışması: Yazılı Metin Neyi Gizler?

CMK m. 180 yalnız tanıkları değil, bilirkişileri de kapsar. Bu yönüyle madde, teknik bilgiye dayalı uyuşmazlıklarda özel önem taşır. Bilirkişi raporu çoğu dosyada yazılı bir ürün olarak dosyaya girse de, raporun güvenilirliği çoğu zaman soru-cevap aşamasında belirginleşir. Kullanılan veri seti, seçilen yöntem, dışlanan olasılıklar, ölçüm koşulları, laboratuvar zinciri, dijital imaj alma tekniği, keşif sınırları ya da uzmanlık alanının yetki sınırları yazılı raporda steril bir bütün gibi görünebilir. Duruşmada yöneltilen birkaç iyi soru ise, raporun hangi varsayıma dayandığını ve hangi boşluklar üzerine kurulduğunu somutlaştırır.

Bu nedenle bilirkişinin naip veya istinabe yoluyla dinlenmesi, salt bir mesafe meselesi değil; çapraz teknik tartışmanın yoğunluğu meselesidir. Veli Özer Özbek ve çalışma arkadaşları, ceza muhakemesinde teknik bilginin hükme taşınmasının yalnız rapor teslimiyle tamamlanmadığını; tarafların o teknik görüşü tartıştırma imkanının da delil rejiminin parçası olduğunu vurgulamaktadır. Berrin Akbulut ile Burak Ateş de SEGBİS ve uzaktan katılım başlığında, mahkemenin bilirkişinin söyleyiş biçimi ve tereddütleri hakkında izlenim edinebilmesinin özellikle karmaşık dosyalarda önemini göstermektedir. Dolayısıyla bilirkişi bakımından 180 uygulanacaksa, mahkemenin neden canlı sorgunun yoğunluğunu azaltmayı tercih ettiği ayrıca görünür hale gelmelidir.

Bunun pratik bir sonucu daha vardır: bilirkişi raporuna itiraz süresi ve duruşmada sorulacak teknik sorular önceden hazırlanmadığında, naip veya istinabe dinlemesi savunma bakımından geri dönüşü güç kayba dönüşebilir. Duruşmayı gören heyet, rapor sahibinin karşısında bulunmadığında bazı tutarsızlıklar kolayca fark edilmeyebilir. Naip ya da istinabe olunan mahkeme, esas dosyanın gerilimini aynı yoğunlukta hissetmeyebilir. Yazılı tutanak ise ses tonunu, duraksamayı ve teknik tereddüdü çoğu kez düzleştirir. Kanaatimizce teknik uyuşmazlıkların yoğun olduğu dosyalarda mahkemenin ilk tercihi mümkün oldukça SEGBİS yahut doğrudan duruşma dinlemesi olmalı; istinabe ise gerçekten zorunlu kaldığı durumlara çekilmelidir.

Öte yandan bilirkişi her zaman hükmün belirleyici odağı olmayabilir. Basit tıbbi rapor teyidi, şekli değer tespiti veya ikincil teknik açıklama gibi sınırlı alanlarda naip veya istinabe uygulaması daha kabul edilebilir hale gelir. Ne var ki mahkeme bu ayrımı dosyada kurmalıdır. Hangi rapor yalnız yardımcıdır, hangisi suçun sübutu ya da cezanın tayini bakımından ana omurgayı taşır; bu görünür olmadığında savunma tarafından ileri sürülecek itirazlar da belirsizleşir. Bu nedenle bilirkişi bakımından temel ölçüt, uzman kişinin dosyanın hangi sorusuna nihai ağırlık verdiğini saptamaktır.

VI. Süre, Merci, Bildirim, İtiraz ve Kanun Yolu Riski: 180 Dosyalarında Usul Omurgası

CMK m. 180 uygulaması çoğu kez yalnız dinleme yöntemine indirgenmektedir; oysa usul omurgası 181’inci maddedeki bildirim rejimi, 201’inci maddedeki doğrudan soru yöneltme imkanı, 210’uncu maddedeki delilin duruşmada tartışılması ve 217’nci maddedeki vicdani kanaat rejimi ile birlikte çalışır. Tanık veya bilirkişinin dinleneceği günün Cumhuriyet savcısına, katılana, vekiline, sanığa ve müdafiine bildirilmesi, savunmanın o oturumda hazır bulunmasını ve soru hazırlamasını sağlar. Bildirim eksikliği, istinabe işlemini biçimsel olarak tamamlamış olsa bile savunma bakımından içeriği boşaltabilir. Söz konusu eksiklik özellikle tutuklu sanık ve zorunlu müdafilik içeren dosyalarda daha ağır sonuç doğurur.

Merci bakımından ilk karar, davayı gören mahkemenindir. Ne var ki savunmanın yapması gereken iş, sadece bu kararı beklemek değildir. Tanığın neden kritik olduğu, getirilmesinin neden mümkün olduğu veya SEGBİS’in neden mutlaka denenmesi gerektiği celse arasında yazılı dilekçeyle açıklanmalı; duruşmada aynı itiraz tutanağa geçirilmelidir. İstinabe kararı verildiğinde, savunma mümkünse soru başlıklarını önceden sunmalı ve oturumun bildirilmesini istemelidir. Oturum gerçekleştiğinde soruların hangi kısmının yöneltildiği, hangilerinin reddedildiği ve ret gerekçesinin ne olduğu sonraki kanun yolu bakımından ayrıca önem kazanır. Çünkü üst mahkeme, savunmanın soyut bir “tanığı sorgulayamadım” şikayetinden çok, hangi somut imkandan mahrum bırakıldığını görmek ister.

Bozma ve ihlal riski de bu görünürlükten doğar. Eğer hüküm, istinabe ile alınmış ve savunma tarafından hiç test edilmemiş tanık beyanını tek veya belirleyici delil olarak taşıyorsa, istinaf ve temyiz dilekçesinde yalnız 180’e değil; 36’ncı madde, AİHS m. 6, CMK m. 201, 210 ve 217 eksenine birlikte dayanmak isabetlidir. Mahkemenin 180/2’yi mekanik kullandığı, 180/5’i hiç tartışmadığı, bildirim rejimini eksik işlettiği veya tutanakta geçerli neden kurmadığı hallerde usuli sakatlık çok daha görünür hale gelir. Özellikle hükmün gerekçesinde istinabe beyanının delil ağırlığı belirgin ise, savunmanın bu delilin nasıl üretildiğine dair şikayeti yalnız tali bir usul itirazı olmaktan çıkar.

AYM kararları ayrıca şunu öğretmektedir: tanığı sorgulama imkanının hiç verilmemesi ile teorik olarak verilmiş görünmesine rağmen fiilen etkisiz bırakılması arasında sonuç bakımından büyük fark bulunmayabilir. Tanık beyanı duruşmada yalnız okunuyor, müdafi tanığın tepkilerini görmüyor, ek soru imkanı tanınmıyor ve mahkeme de bu beyanın güvenilirliği hakkında doğrudan izlenim edinmiyorsa, savunmanın yaşadığı zorluk telafi edilmemiş olabilir. Kanaatimizce 180 dosyalarında yapılması gereken en önemli iş, kanun yolu zemininin duruşma devam ederken kurulmasıdır. Sonradan yazılan itiraz, duruşmada kayda geçmeyen eksikliği her zaman telafi edemez.

CMK m. 153 kapsamındaki dosya erişimi ile CMK m. 170 ve CMK m. 174 çizgisindeki iddianame denetimi birlikte düşünüldüğünde, 180 başlığı izole bir usul tartışması olmaktan çıkar. Müdafi tanığın niçin önemli olduğunu dosyayı görmeden anlatamaz; mahkeme de delilin hükme etkisini iddianame mimarisini okumadan doğru tartamaz. Bu bakımdan 180, duruşma günündeki teknik karardan daha fazlasıdır; delilin erken safhada nasıl sınıflandırıldığı ile doğrudan ilgilidir.

VII. Yargısal Denetim Çizgisi ve Doktrindeki Tartışma: İstisna Nerede Başlar, Nerede Biter?

Yargısal denetim ile doktrin arasındaki ana tartışma, 180’in ne ölçüde zorunlu gerekçe üreten bir hüküm sayılması gerektiği noktasında düğümlenmektedir. Bir görüşe göre, tanık başka ildeyse ve mahkemenin takvimi yoğunsa istinabe pratik zorunluluk olarak kabul edilmelidir; bu yaklaşım usul ekonomisini öne çıkarır. Diğer görüş ise, ceza muhakemesinde delilin canlı tartışılmasının norm, istinabenin ise ancak gerçek zorunluluk halinde başvurulacak istisna olduğunu savunur. Faysal Pamuk ve Selçuk Arslan kararları sonrasında ikinci görüşün güçlendiği açıktır. Çünkü hem AİHM hem AYM, mahkemenin tanığı duruşmada hazır edememesini değil; bunun nedenini gösterecek ciddi bir değerlendirme yapmamasını sorunlaştırmaktadır.

İdris Doğan ve Ahmet Bozdağ’ın çalışması, istinabenin sanığın duruşmada hazır bulunma hakkı bakımından yarattığı basıncı ayrıntılı biçimde göstermektedir. Yazarlara göre istinabe, mutlak olarak adil yargılanmaya aykırı değildir; fakat hükmü verecek mahkemenin tanık beyanını yalnız tutanak üzerinden okuması, delilin güvenilirliğini değerlendirme kapasitesini daraltır. Burak Ateş ile Uğur Ersoy da SEGBİS’in istinabeye göre daha güçlü bir telafi imkanı sunduğunu; ancak yüz yüzelik ile birebir aynı şey sayılmasının da doğru olmadığını belirtmektedir. Bu görüşler, teknik imkanların varlığını otomatik kurtarıcı olarak değil, istinabe öncesi ciddi biçimde değerlendirilmesi gereken ara çözüm olarak görmektedir.

Karşı cephede, bilhassa çok sanıklı ve farklı illere yayılan dosyalarda 180’in daha esnek uygulanması gerektiği ileri sürülmektedir. Bu görüşün güçlü tarafı, yargı teşkilatının fiili kapasite sorununu görünür kılmasıdır. Her tanığın fiziken getirilmesini zorunlu kabul etmek, bazı dosyalarda uzun gecikmelere ve mağduriyetlere yol açabilir. Ne var ki bu yaklaşım, somut dosyada hangi tanığın belirleyici olduğu sorusunu geri plana ittiğinde zayıflamaktadır. Mahkeme açısından asıl görev, bütün tanıkları aynı sepete koymak değil; hangi tanığın beyanının mahkumiyet iskeletini taşıdığını erken aşamada saptamaktır. Kanaatimizce 180’in meşru esnekliği, tam da bu sınıflandırmada başlar. Kritik tanık ile çevresel tanık arasında ayrım kurulmadığında hem savunma hakkı hem usul ekonomisi zarar görmektedir.

Selçuk Arslan’a ilişkin AYM duyurusu ile Faysal Pamuk kararı birlikte okunduğunda, güncel çizgi nettir: başka şehirde oturmak, istinabe için otomatik kapı açmaz; SEGBİS teknik olarak varsa bunun neden yeterli olmadığı ayrıca açıklanır; sorgulanmamış beyan belirleyici ise karşı dengeleyici güvenceler çok daha sıkı aranır. İşbu çizgi karşısında, gelecekte 180 tartışmasının merkezinin “istinabe olur mu” sorusundan “istinabe neden seçildi ve neyle telafi edildi” sorusuna kaydığı söylenebilir.

VIII. Delil, Belge ve Dosya Stratejisi: 180 Uygulamasında Kontrol Matrisi

180 dosyalarında hak kaybı çoğu zaman tanığın uzakta bulunmasından değil, uzaktaki delilin neden kritik olduğunun zamanında görünür kılınmamasından doğmaktadır. Müdafi, tanığın ya da bilirkişinin hangi olguyu aydınlatacağını, getirilememesinin niçin gerçekten zor olduğunu, SEGBİS’in neden mümkün veya neden yetersiz olduğunu ve beyanın hüküm bakımından hangi ağırlığı taşıdığını aynı dosyada kurmalıdır. Aşağıdaki matris, uygulamada en sık kırılan noktaları toplu halde göstermektedir.

En sık hata, 180/2’deki “getirilmesi zor” ölçütünün tamamen atlanmasıdır. İkinci hata, SEGBİS imkanını hiç tartışmadan istinabeyi kısa yol saymaktır. Üçüncü hata, dinleme gününün savunmaya fiilen kullanılabilir sürede bildirilmemesidir. Dördüncü hata ise, tanığın beyanının hüküm bakımından niçin belirleyici olduğunu göstermeden yalnız soyut tanık sorgulama hakkı söylemi üzerinde ısrar etmektir. Kanaatimizce iyi dosya stratejisi, bu dört riski peşinen ayrı sütunlarda yöneten stratejidir; aksi halde 180 tartışması normatif olarak güçlü, pratik olarak etkisiz kalmaktadır.

IX. Sık Sorulan Sorular

X. Uygulama Bakımından Profesyonel Değerlendirme

CMK m. 180, ceza muhakemesinde iş yükünü hafifleten bir teknik hüküm olarak değil, doğrudan dinleme kuralının sıkı denetlenen istisnası olarak ele alınmalıdır. Mahkeme tanığı ya da bilirkişiyi neden bizzat dinlemediğini, neden SEGBİS’e yönelmediğini ve seçtiği usulün savunma üzerinde doğurduğu eksikliği hangi araçlarla telafi ettiğini göstermek zorundadır. Tanık beyanı hükmün taşıyıcı kolonlarından birine dönüşmüşse bu gerekçe yükü daha da ağırlaşır. Özellikle terör, örgüt, dijital delil, mali rapor, tıbbi uzmanlık ve koruma tedbirleri içeren dosyalarda 180 tartışması çoğu zaman mahkumiyetin isabetini doğrudan etkiler.

Savunma bakımından asıl risk, istinabenin sıradanlaşmasına sessiz kalmaktır. Başka ilde oturan tanık, çoğu dosyada zihinsel olarak “zaten talimatla dinlenir” kategorisine itilmektedir. Oysa modern içtihat çizgisi bunun yeterli olmadığını göstermektedir. Kanaatimizce güçlü savunma stratejisi, tanığın niçin kritik olduğunu erken aşamada sınıflandırmak, mahkeme önünde dinleme ile SEGBİS seçeneklerini somutlaştırmak ve istinabe kararı verilirse bunun neden sınırlı bir istisna olarak kaldığını tutanakta açıkça görünür kılmaktır. Bu çizgi izlendiğinde 180, savunma hakkını daraltan otomatik usul olmaktan çıkar; gerçekten zorunlu hallerde çalışan ölçülü bir araç haline gelir.

Kategori sayfasındaki diğer ceza muhakemesi analizleri için Ceza Hukuku arşivine göz atabilirsiniz.

CMK m. 180 kapsamında tanık veya bilirkişinin istinabe yerine SEGBİS ile dinlenmesi gerekip gerekmediği dosya özelinde ayrıca değerlendirilir mi?

Kaynakça ve Atıf Listesi