Haksız Fiilde Zamanaşımı Süresi: TBK 72’ye Göre 2 ve 10 Yıl, Ceza Zamanaşımı ve Dava Riski

Bir trafik kazasından, ameliyat hatasından ya da işyerindeki ağır bir yaralanmadan sonra dosya çoğu kez aynı yerde sıkışıyor: zarar var, sorumlu da yaklaşık olarak biliniyor, fakat dava ne zaman açılmalı? Bir kısım insanlar ceza soruşturması sürdüğü için sürenin işlemediğini sanıyor. Bir kısmı da olay tarihinden iki yıl geçtiyse her şeyin bittiğini düşünüyor. İkisi de her dosyada doğru değil. Haksız fiilde zamanaşımı, takvim hesabından ibaret bir teknik ayrıntı değildir; hangi tarihin “öğrenme” sayılacağı, fiilin suç oluşturup oluşturmadığı, özel kanunda ayrı süre bulunup bulunmadığı ve davanın kime yöneltileceği birlikte okunmadığında haklı talep doğrudan süre itirazına çarpabilir.

Bu içerik 20.05.2026 itibarıyla hazırlanmıştır. Yazı; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 72, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66 ve 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m. 109; ayrıca Anayasa Mahkemesinin 2021/52229 başvuru numaralı kararı, açık erişimli Yargıtay karar aynaları ve DergiPark’taki öğreti çalışmaları birlikte değerlendirilerek hazırlanmıştır. Açık kamu arşivinde tam metnine doğrudan erişilemeyen bazı Yargıtay kararlarında, tarih ve esas-karar numarası erişilebilir ikincil kaynaklar üzerinden kontrol edilmiş; doğrulanamayan unsur metne taşınmamıştır.

TBK 72 Tam Olarak Neyi Düzenler?

TBK m. 72, haksız fiilden doğan tazminat isteminin süre rejimini üç katmanlı biçimde kurar. Birinci katman, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayan 2 yıllık kısa süredir. İkinci katman, fiilin işlendiği tarihten başlayan 10 yıllık kesin üst sınırdır. Üçüncü katman ise, fiil suç teşkil ediyor ve ceza kanunu daha uzun süre öngörüyorsa devreye giren uzamış ceza zamanaşımıdır. Dosya yönetiminde yapılan en yaygın hata, bu üç katmanı tek bir “2 yıl geçti mi?” sorusuna indirgemektir.

Bu madde yalnız basit kaza dosyalarını ilgilendirmez. haksız fiil tazminatı, destekten yoksun kalma, bedensel zarar ve manevi tazminat dosyalarının tamamında süre rejimi arka planda TBK m. 72 ile ilişkilidir. Ancak bazı alanlarda özel kanunlar ek kural getirir. Motorlu araç kazalarında KTK m. 109, TBK m. 72 ile çok benzer bir iki yıllık ve on yıllık çerçeve kurar; bu yüzden trafik dosyasında “sadece TBK’ya baktım” demek eksik inceleme sayılır. Basın yoluyla kişilik hakkı ihlali, fikrî haklar veya rekabet uyuşmazlıklarında da özel kanun kontrolü ayrıca gerekir.

Tablonun tamamını görmek için tabloyu sağa ve sola kaydırabilirsiniz.

İki Yıllık Süre Ne Zaman Başlar?

TBK m. 72 bakımından kilit soru, zarar görenin hangi tarihte “yeterli bilgiye” sahip sayılacağıdır. Sadece olayın yaşanmış olması yetmez. Zararın hukuken anlamlı boyutu ile tazminat yükümlüsünün kim olduğu birlikte öğrenilmelidir. Anayasa Mahkemesi, 2021/52229 başvurusunda, zarar ve sorumlu kişi gerçekten bilinemeyecek durumdayken sürenin başlatılmasının başvurucuya orantısız yük yükleyeceğini belirtti. Kararda açıkça, bunlardan yalnız birinin öğrenilmesinin yeterli olmadığı ve “öğrenebilecek durumda olmak” ölçütünün tek başına süreyi başlatmayacağı vurgulandı. Bu yaklaşım, özellikle teknik nedenin sonradan netleştiği dosyalarda güçlüdür. (AYM, B. No: 2021/52229)

Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin E. 2013/2035, K. 2013/5546 sayılı kararında da benzer bir çizgi vardır. Kararda davacının, menfi tespit davası kesinleşmeden gerçekten alacak hakkı sahibi olduğunu öğrenemeyeceği kabul edilmiş; bu nedenle zamanaşımı başlangıcının ilk ödeme tarihi değil, menfi tespit sürecinin netleştiği tarih olduğu belirtilmiştir. Bu içtihat, zararın soyut ihtimal ile somut zarar arasındaki farkını gösterir. Kimi dosyada olay tarihi ile zararın kesinleştiği tarih aynı gün değildir. Hekim kusurunun bilirkişi raporuyla anlaşılması, elektrik hattının teknik aykırılığının sonradan belirlenmesi ya da sahte işlem nedeniyle gerçek parasal zararın daha geç ortaya çıkması bu ayrımı doğurabilir.

Yine de “zararı henüz tam hesaplayamıyorum” demek her zaman süreyi durdurmaz. Öğrenme için zarar kalemlerinin kuruş kuruş hesaplanmış olması gerekmez; fakat dava açmaya yetecek ölçüde zararın varlığı, mahiyeti ve olası sorumlular anlaşılmış olmalıdır. Dosyada şu tarihler ayrı ayrı yazılmadan güvenli değerlendirme yapılamaz: olay tarihi, ilk tıbbi/teknik tespit tarihi, failin veya sorumlu kurumun öğrenildiği tarih, kusur raporu tarihi, ceza dosyası gelişimi ve varsa ihtar/başvuru tarihi. Uygulamada süre kaybı çoğu zaman hukuk bilgisinden değil, bu tarihlerin düzgün toplanmamasından doğar.

On Yıllık Kesin Süre ve Devam Eden Haksız Fiil Sorunu

TBK m. 72’deki on yıllık süre, kısa süreden bağımsız bir üst sınırdır. Kural olarak fiilin işlendiği tarihten başlar. Bu yüzden mağdurun zararı sonradan tam kavraması veya tazminat miktarını daha geç hesaplaması, her durumda on yıllık tavanı ortadan kaldırmaz. Kısmi dava, ek dava veya ıslah planlanıyorsa yalnız öğrenme tarihi değil, fiil tarihi de dikkatle izlenmelidir. Birçok dosyada ilk dava süresinde açılır, fakat ek talep veya artırım daha sonra yapılırken bu üst sınır gözden kaçar.

Bununla birlikte her olay tek anlık fiil değildir. Anayasa Mahkemesinin yine 2021/52229 sayılı kararında aktardığı Yargıtay Hukuk Genel Kurulu çizgisine göre, zarara neden olan haksız eylem devam ettiği sürece zamanaşımının başladığından söz edilemeyen durumlar da vardır. Sürekli el atma, devam eden yayın, sürmekte olan hukuka aykırı kullanım veya etkisi kesintisiz devam eden bazı eylemler bu tartışmayı doğurur. Burada kritik nokta, “zararın etkisi sürüyor” ile “haksız eylem sürüyor” ayrımıdır. Her uzun süreli sonuç, devam eden haksız fiil sayılmaz; eylemin veya ihlalin sürmekte olduğunu göstermek gerekir.

Tablonun tamamını görmek için tabloyu sağa ve sola kaydırabilirsiniz.

Uzamış Ceza Zamanaşımı Ne Zaman Devreye Girer?

TBK m. 72/1’in ikinci cümlesi, fiil aynı zamanda ceza kanunlarının daha uzun zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğuyorsa o daha uzun sürenin uygulanacağını söyler. Buradaki ilk şart, fiilin gerçekten suç niteliği taşımasıdır. İkinci şart, ceza zamanaşımının TBK’daki 2 ve 10 yıllık rejime göre somut dosyada daha uzun koruma sağlamasıdır. Üçüncü şart ise, bu analizin ceza yargılamasının fiilen açılmış olmasına bağlanmamasıdır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2022/942, K. 2022/3023 sayılı kararında bunu açıkça ifade etti: ceza davasının açılmış olması gerekmez; takipsizlik kararı verilmiş olsa bile hukuk hâkimi fiilin suç niteliğini saptarsa uzamış ceza zamanaşımını uygular. (TBK m. 72; Yargıtay 3. HD, 31.03.2022)

Aynı kararda önemli bir ikinci nokta daha var. Elektrik çarpması nedeniyle ağır yaralanma dosyasında Yargıtay, eylemin TCK m. 66 anlamında daha uzun süreli ceza zamanaşımına tabi olabileceğini ve sekiz yıllık sürenin dolmadığını belirterek iki yıllık TBK süresi gerekçesiyle verilen ret kararını bozdu. Bu örnek, uzamış ceza zamanaşımının soyut teori olmadığını gösterir. Ağır yaralanma, ölüm, tehlikeli faaliyet, sahtecilik, dolandırıcılık ya da kamu görevlisinin görevi kötüye kullanmasıyla bağlantılı bazı zarar dosyalarında dosyanın ceza hukuku boyutu mutlaka ayrıca incelenmelidir.

Ceza zamanaşımının kimlere uygulanacağı da ayrıca önemlidir. Yalnız fiili işleyen gerçek kişi hakkında uzun süre kabul edilip şirket, işleten veya tüzel kişi hakkında kısa sürenin uygulanması uygulamada ciddi çelişki yaratır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun E. 2012/4-319, K. 2012/619 çizgisi ve bunu izleyen Yargıtay 3. HD kararı, tüzel kişinin organının işlediği haksız fiil aynı zamanda suç ise uzun ceza zamanaşımının tüzel kişi aleyhine açılan tazminat davasında da dikkate alınabileceğini kabul eder. Bu yüzden işveren, şirket, medya kuruluşu, elektrik dağıtım şirketi veya işleten gibi davalılarda “ceza süresi yalnız gerçek kişi için geçerlidir” varsayımı güvenli değildir.

Tablonun tamamını görmek için tabloyu sağa ve sola kaydırabilirsiniz.

Özel Kanun Ayrımı: Trafik Kazasında TBK 72 mi, KTK 109 mu?

Haksız fiil deyince en sık karşılaşılan dosya trafik kazasıdır. Fakat motorlu araç kazalarında yalnız TBK m. 72’ye bakmak yeterli değildir. KTK m. 109, maddi zarar talepleri için zarar ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl, kaza gününden itibaren 10 yıl kuralını ayrıca yazar ve suç teşkil eden fiillerde daha uzun ceza zamanaşımının maddi tazminat bakımından da uygulanacağını açıkça söyler. Bu düzenleme ile TBK m. 72 arasında akrabalık bulunsa da dosya stratejisinde özel kanun maddesini atlamak doğru değildir. Özellikle sürücü, işleten, araç sahibi, sigortacı ve varsa destekten yoksun kalanlar bakımından dava mimarisi KTK merkezli kurulmalıdır.

Buradaki ikinci önemli ayrım, her zarar kaleminin aynı usulle ve aynı davalı setiyle yürümemesidir. Bedensel zarar, sürekli iş göremezlik, bakıcı gideri, manevi tazminat, araç değer kaybı ve sigortacıya yöneltilecek talepler aynı zaman çizelgesinde görünse bile belge ve davalı örgüsü farklı olabilir. Bu nedenle olay tarihini tek satır yazıp bütün talepleri aynı torbaya atmak yerine, her talep kalemi için hangi kanun maddesinin ve hangi sürenin uygulanacağı ayrıca gösterilmelidir. Uygulamada pek çok süre tartışması, dosya içi ayrımların başlangıçta yapılmamasından kaynaklanır.

Görevli Mahkeme, Başvuru Yolu, Belgeler ve Dosya Pratiği

Zamanaşımı tartışması, görevli mahkeme ve doğru başvuru yolundan bağımsız değildir. Genel haksız fiil davası çoğu kez asliye hukuk mahkemesinde görülür; fakat trafik ve sigorta uyuşmazlıklarında asliye ticaret mahkemesi veya sigorta tahkimi, iş kazasında iş mahkemesi, kamu hastanesinden doğan zararda idari yargı, tüketici ilişkisi içeren bazı sağlık ve hizmet uyuşmazlıklarında tüketici mahkemesi gündeme gelebilir. Yanlış yargı yoluna başvurmak yalnız usulden ret riski doğurmaz; bazı dosyalarda süre de çalışmaya devam eder. Bu yüzden “önce bir yerde dava açalım, sonra düzeltiriz” yaklaşımı tehlikelidir.

Belge seti ise en az mahkeme seçimi kadar önemlidir. Olayın niteliğine göre kaza tespit tutanağı, ceza soruşturması evrakı, bilirkişi raporları, epikrizler, sağlık kurulu raporları, şirket yazışmaları, ihtarnameler, eksper raporları, teknik servis kayıtları, sigorta başvuru dosyası, noter tespitleri ve tebligat evrakı süre hesabını doğrudan etkileyebilir. Özellikle “öğrenme tarihi” iddiasını ileri sürüyorsanız bunu hisle değil belgeyle kurmak zorundasınız. Rapora erişim tarihi, kararın tebliğ tarihi, ödeme reddi tarihi veya kurum cevabının tarihi görünür olmazsa mahkeme çoğu zaman daha erken bir tarihi esas alır.

Tablonun tamamını görmek için tabloyu sağa ve sola kaydırabilirsiniz.

Mahkeme Kararları Süre Hesabını Nasıl Değiştiriyor?

AYM, B. No: 2021/52229, öğrenme tarihinin şekli değil gerçekçi biçimde değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor. Teknik bir patlama dosyasında başvurucunun olay gününde kimin hangi ölçüde sorumlu olduğunu bilemeyeceğini, bu bilgiyi o gün öğrenmiş saymanın orantısız yük doğuracağını kabul ediyor. Bu kararın pratik sonucu açık: özellikle bilirkişi, uzman incelemesi veya uzun ceza soruşturması gerektiren dosyalarda öğrenme tarihi bir kalıp cümleyle geçiştirilemez.

Yargıtay 4. HD, E. 2013/2035, K. 2013/5546 ise, zararın gerçekten ne zaman öğrenildiği sorusunu alacak hakkının varlığı üzerinden tartışıyor. Menfi tespit davası kesinleşmeden davacının alacaklı olduğunu ve bu nedenle zarara uğradığını öğrendiği söylenemeyeceğini belirtiyor. Bu karar, “olay olmuştu, o halde zarar da bilinirdi” mantığının her dosyada geçerli olmadığını gösteriyor. Özellikle sahte işlem, yolsuz tahsilat, sicil kaydı, bankacılık veya kamu görevlisi hatası içeren dosyalarda zarar ancak başka bir yargısal süreçten sonra somutlaşabilir.

Yargıtay 3. HD, E. 2022/942, K. 2022/3023 kararı da uzamış ceza zamanaşımı bakımından kritik. Karar, ceza davası açılmamış veya takipsizlikle sonuçlanmış olsa bile hukuk hâkiminin fiilin suç niteliğini değerlendirerek uzun süreyi uygulayabileceğini söylüyor. Dahası, HGK 2012/4-319 çizgisine atıfla tüzel kişinin organ fiilinden doğan sorumluluğunda da uzun sürenin dikkate alınabileceğini kabul ediyor. Bu nedenle süre itirazına cevap verirken yalnız TBK m. 72 metnini değil, fiilin ceza hukuku niteliğini ve davalı yapısını da birlikte göstermek gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Result

Haksız fiilde zamanaşımı, ezberlenmiş “2 yıl – 10 yıl” formülünden ibaret değildir. Asıl mesele, hangi zararın ne zaman dava edilebilir olgunluğa ulaştığını, kimin tazminat yükümlüsü sayıldığını, fiilin suç niteliği taşıyıp taşımadığını ve özel kanunda ayrı rejim bulunup bulunmadığını birlikte okuyabilmektir. TBK m. 72’nin en kritik dersi budur: süre hesabı yalnız takvime değil dosyanın hukukî mimarisine bağlıdır. Bu yüzden olay tarihi, öğrenme tarihi, ceza dosyası, bilirkişi raporu, tebligat ve davalı seti baştan temiz kurulmadan açılan dava, esasa hiç girilemeden süre savunmasına yenilebilir.