Sulh Hukuk Mahkemesinde Hangi Davalar Açılır? HMK 4 Görev Kuralı, Arabuluculuk ve Görevsizlik Riski

Dosya hazırlanırken en sık yapılan hatalardan biri, uyuşmazlığın esasına yoğunlaşıp mahkemenin görevini ikinci plana atmaktır. Oysa kira alacağı, tahliye sonrasında tazminat, ortaklığın giderilmesi, kat maliklerinin ortak gider borcu veya komşu hakkına dayanan çekişmelerde ilk yanlış çoğu zaman delilde değil, mahkeme seçimi ile ön başvuru zincirinde yapılır. Sulh hukuk mahkemesi ile asliye hukuk ya da asliye ticaret mahkemesi arasındaki çizgi yanlış okunduğunda dosya görevsizlik kararıyla geriye döner; 7445 sayılı Kanun sonrasında dava şartı arabuluculuğa tabi alanlarda ayrıca son tutanak eksikliği ortaya çıkar. Bu da yalnız takvim kaybı yaratmaz; bazı uyuşmazlıklarda ihtar, icra, istinaf veya zamanaşımı planını da gereksiz yere sıkıştırır. Bu yazı, HMK 4, HUAK 18/B ve Kat Mülkiyeti Kanunu Ek 1 ekseninde sulh hukuk mahkemesinin görev alanını; resmi mevzuat, güncel Yargıtay kararları ve doktrin tartışmalarıyla birlikte uygulama odaklı biçimde açıklar.

HMK 4 sulh hukuk mahkemesinin görev alanını nasıl çizer?

HMK 4, sulh hukuk mahkemesinin görevini artık dava değerine göre değil, uyuşmazlığın türüne göre kurar. Bu yüzden “dava küçük meblağlıysa sulh hukuka gider” şeklindeki eski refleks doğru değildir. Soru, tutar değil; çekişmenin kira ilişkisi, ortaklığın giderilmesi, zilyetliğin korunması veya başka bir kanunla sulh hukuk hâkimine bırakılmış bir alan olup olmadığıdır.

“Değer veya tutara bakılmaksızın” ibaresi neden önemlidir?

Bu ibare, kira ilişkisinden doğan alacak veya tazminat davasının milyonluk olması halinde bile sırf meblağ yükseldi diye asliye hukuka kaymayacağını gösterir. Aynı mantık ortaklığın giderilmesi ve zilyetliğin korunması bakımından da geçerlidir. Görev kuralının merkezinde uyuşmazlık türü yer aldığından, yanlış mahkeme seçimi çoğu dosyada “dosya bedeli yüksek, demek ki asliye mahkemesi” şeklindeki kolaycı varsayımdan kaynaklanır.

HMK 4 bütün sulh hukuk işlerini tek başına mı belirler?

Hayır. HMK 4/1-ç, başka kanunların sulh hukuk mahkemesini veya sulh hukuk hâkimini görevlendirdiği işlerin de bu mahkemede görüleceğini söyler. Bu kapı özellikle Kat Mülkiyeti Kanunu, çekişmesiz yargı işleri ve bazı icra bağlantılı başvurular bakımından belirleyicidir. Dolayısıyla yalnız HMK 4’ü ezberlemek yetmez; konuya eşlik eden özel kanunu da açmak gerekir.

Asliye hukuk ve asliye ticaret ile çizgi nerede ayrılır?

Asliye hukuk, genel mahkemedir; sulh hukuk ise HMK 4’te sayılan ve özel kanunlarla bırakılan belirli alanlarda öne çıkar. Asliye ticaret bakımından da aynı mantık geçerlidir: uyuşmazlığın ticari nitelik taşıması tek başına yetmez; kira ilişkisi çekirdekte kalıyorsa Yargıtay uzun süredir görevli mahkemenin sulh hukuk olduğu yönünde karar vermektedir. Doktrinde bu sonucun eleştirildiği örnekler vardır; ancak uygulama riski yönetilirken mahkemenin bugün fiilen nasıl davrandığı esas alınmalıdır.

Hangi uyuşmazlıkta hangi mahkeme görevlidir?

HMK 4’ün pratikte en çok karşılaşılan alanı kira uyuşmazlıklarıdır; fakat hüküm bununla sınırlı değildir. Ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti kaynaklı çekişmeler, komşu hakkı ve bazı zilyetlik davaları da aynı resmin parçasıdır. Dosyanın doğru kurulması için önce uyuşmazlığı “hangi hak veya ilişki çekirdeği etrafında toplandığına” göre sınıflandırmak gerekir.

Tablonun tamamını görmek için tabloyu sağa ve sola kaydırabilirsiniz.

Kira ilişkisinden doğan davalarda ticari sıfat sonucu değiştirir mi?

Uygulamadaki kritik ayrım burada çıkar. Tacirler arasındaki kira ilişkisi yüzünden birçok dosyada ilk refleks asliye ticaret mahkemesine yönelmektir. Ancak Yargıtay, uzun süredir kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda HMK 4/1-a’yı öne çıkararak sulh hukuk mahkemesini görevli kabul ediyor. Doktrinde Mehmet Arif Tuğ bu yaklaşımın, nispi ticari dava mantığıyla gerilim yarattığını haklı biçimde tartışır; yine de fiili dava stratejisi kurulurken Yargıtay’ın yerleşik çizgisi göz ardı edilemez.

Bu yüzden kira sözleşmesinin çekirdeğini, tahliye sebebini ve kira bedeline ilişkin istemi aynı sınıflandırma içinde okumak gerekir. Dosya ticari işletmeler arasında geçse bile istem kira ilişkisinden doğuyorsa görev kuralı çoğu kez değişmez.

Ortaklığın giderilmesi davasında niçin sadece paydaş listesi yetmez?

Miras ve paylı mülkiyet kaynaklı dosyalarda sorun yalnız paydaşların kim olduğu değildir. Hangi taşınmazların paylaştırmaya konu edildiği, taşınmaz üzerinde miras ortaklığı mı yoksa paylı mülkiyet mi bulunduğu, taşınmazın aynen taksime elverişli olup olmadığı ve arabuluculuk sürecine tüm tarafların dâhil edilip edilmediği de belirleyicidir. Bu alanlarda görev sulh hukukta kalsa bile usul omurgası eksik kurulursa satış aşaması ciddi biçimde gecikir.

Kat mülkiyeti uyuşmazlığı neden sıradan bir aidat davası gibi okunmamalı?

Kat malikleri kurulu kararı, yönetim planı, ortak gider, müdahalenin giderilmesi veya yönetime ilişkin çekişmeler çoğu zaman yalnız “borç tahsili” gibi görünür. Oysa çekirdekteki ilişki KMK Ek 1 kapsamındaysa görev sulh hukukta toplanır. Bu sebeple taşınmazın aynına ilişkin talep ile kat mülkiyeti yönetim uyuşmazlığını birbirine karıştırmamak gerekir; kanun yolu ve arabuluculuk yükümlülüğü de bu ayrımdan etkilenir.

Arabuluculuk ve yanlış mahkemede dava açma riski nasıl yönetilir?

HMK 4 dosyalarında bugün en pahalı hata, görev kuralını yalnız mahkeme adı olarak okumaktır. Oysa dava stratejisinin ilk basamağı, uyuşmazlığın önce arabulucuya mı gideceği, hangi belgelerle gideceği ve sulh hukuk mahkemesine hangi istem kalıbıyla taşınacağıdır. 7445 sonrası kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı dosyalarında bu soru cevapsız bırakılamaz.

HMK 4 kendi başına bir dava açma süresi koyar mı?

Hayır. Bu nokta özellikle vurgulanmalıdır. HMK 4 bir görev maddesidir; kira alacağı, tahliye, ortaklığın giderilmesi veya kat mülkiyeti istemlerinin maddi hukuk sürelerini kendisi üretmez. Somut dosyada hak düşürücü süre, zamanaşımı, arabuluculuk son tutanağı sonrası açılacak dava takvimi veya kanun yolu süresi hangi normdan çıkıyorsa onu ayrıca kontrol etmek gerekir. “HMK 4 süresi” diye genel bir takvim yoktur.

Arabuluculuğa giderken hangi belge seti görünür olmalıdır?

Kira dosyasında sözleşme, ödeme ve ihtar kayıtları; ortaklığın giderilmesinde tapu, veraset veya paydaş belgeleri; kat mülkiyetinde ise yönetim planı, kurul kararı, ortak gider hesap dökümü ve bağımsız bölüm bilgileri masada olmalıdır. Arabuluculuk son tutanağı yalnız formalite değildir; yanlış tarafla, yanlış uyuşmazlık tanımıyla veya eksik belgeyle yürütülen süreç daha sonra dava şartı itirazını tetikleyebilir.

Görevsizlik kararı neden sadece zaman kaybı değildir?

Görevsizlik kararı, birçok dosyada delil planının ve müzakere dengesinin de bozulması anlamına gelir. Uyuşmazlık yanlış mahkemede açıldığında, müvekkil dosyanın esasına ilişkin güvenini kaybeder; buna arabuluculuk masrafı, yeniden tebligat ve bazen kanun yolu belirsizliği de eklenir. Özellikle istinaf süreleri ve görevsizlik sonrası dosyanın yeni mahkemeye taşınması dikkatle izlenmezse, usul ekonomisi hedefi tersine döner.

Yargıtay kararları HMK 4’ü uygulamada nasıl okuyor?

HMK 4 teoride açık görünse de uygulama yönünü Yargıtay kararları belirginleştirir. Özellikle kira uyuşmazlığının ticari işletmeler arasında geçmesi, kat mülkiyeti çekişmesinin sıradan bir alacak davasına benzemesi veya ortaklığın giderilmesi dosyasında usulün satış aşamasına bağlanması gibi durumlarda kararlar yol göstericidir.

Kira ilişkisi ticari olsa bile sulh hukuk çizgisi korunuyor mu?

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 21.06.2018 tarihli, 2017/8280 E., 2018/6898 K. sayılı kararında ticari nitelikte kira ilişkisine rağmen HMK 4/1-a esas alınmış ve görevli mahkemenin sulh hukuk olduğu kabul edilmiştir. Benzer çizgi, Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin 04.06.2015 tarihli, 2014/10197 E., 2015/5531 K. sayılı menfi tespit kararında da görülür. Bu içtihatlar, “iki taraf da tacir ise dosya otomatik olarak asliye ticarete gider” varsayımının güvenli olmadığını gösterir.

Ortaklığın giderilmesinde görev kuralı nasıl okunuyor?

Yargıtay 17. Hukuk Dairesinin 01.12.2014 tarihli, 2014/19813 E., 2014/17344 K. sayılı kararında ortaklığın giderilmesi davasında görevli mahkemenin HMK 4/1-b uyarınca sulh hukuk olduğu açık biçimde vurgulanmıştır. Karar, aynı adliye içinde farklı sulh hukuk birimleri arasındaki iş bölümü karışıklığı yaşansa bile görev ekseninin değişmediğini gösterir. Pratik anlamı şudur: paylaştırma veya satış istemi taşıyan dosyada ilk soru “hangi sulh hukuk” olabilir; fakat “sulh hukuk mu, asliye hukuk mu” sorusu çoğu kez HMK 4/1-b ile kapanır.

Kat mülkiyeti uyuşmazlıklarında özel kanun etkisi ne kadar güçlü?

Yargıtay 17. Hukuk Dairesinin 10.05.2013 tarihli, 2013/4910 E., 2013/6770 K. sayılı kararında kat mülkiyetli ana taşınmazın yönetim gideri uyuşmazlığı bakımından KMK Ek 1 uygulanmış ve görevli mahkemenin sulh hukuk olduğu kabul edilmiştir. Bu karar önemlidir; çünkü aidat veya ortak gider talebini tek başına “genel alacak” gibi kurmanın riskini görünür kılar. Dosyanın doğduğu ilişki kat mülkiyeti ise özel kanun yön veriyor demektir.

Kanun yolu bakımından istisna nerede ortaya çıkıyor?

Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 11.03.2024 tarihli, 2024/115 E., 2024/1457 K. sayılı kararında ortaklığın giderilmesi davası üzerinden HMK 362/1-b hattı ve kat mülkiyetine ilişkin taşınmazın aynına dair istisna birlikte değerlendirilmiştir. Bu karar, HMK 4 kapsamına giren her sulh hukuk kararının aynı kanun yolu rejimine tabi olmadığını hatırlatır. Görev sulh hukukta toplanabilir; ancak istinaf ve temyiz sınırı ayrıca dosyanın niteliğine göre okunmalıdır.

Dava açmadan önce nasıl kontrol yapılır, sık sorulan sorular nelerdir?

Bu kontrol listesi özellikle birden fazla ihtimal içeren dosyalarda işe yarar. Örneğin aynı taşınmaz için hem kira ilişkisi hem kat mülkiyeti yönetimi hem de paylı mülkiyet gerilimi bulunabilir. Böyle dosyalarda istemi parçalamadan, önce hangi ilişkiyi merkeze aldığınızı kesinleştirmek gerekir; aksi halde her unsur ayrı mahkemeye işaret ediyormuş gibi yanıltıcı bir tablo oluşur.

Sonuç olarak sulh hukuk mahkemesinin görevi, yalnız “küçük davaların mahkemesi” şeklinde okunamaz. HMK 4; kira, ortaklığın giderilmesi, zilyetlik ve özel kanunların açıkça sulh hukuka bıraktığı alanlarda güçlü ve teknik bir görev haritası kurar. Bu harita bugün HUAK 18/B ile birlikte okunmak zorundadır. Doğru mahkeme, doğru ön başvuru ve doğru belge seti aynı anda kurulmadığında dosyanın esası güçlü olsa bile usul omurgası kırılgan kalır.