Zamanaşımı Def’i ve TBK 161: Ne Zaman İleri Sürülür, Islah Mümkün mü, Dava Riski Nedir?

Uyuşmazlık çoğu zaman borcun doğup doğmadığında değil, borçlunun zamanaşımı savunmasını hangi anda ve hangi kapsamda kurduğunda düğümlenir. Davalı taraf bazen cevap dilekçesinde bu savunmayı unutuyor, sonra ıslah dilekçesiyle dönmeye çalışıyor; bazen de alacaklı taraf, geç ileri sürülen savunmaya süresinde itiraz etmediği için dosyayı gereksiz yere kaybediyor. Özellikle eser sözleşmesi, vekalet ilişkisi, üyelik aidatı, işçilik alacağı veya haksız fiilden türeyen tazminat dosyalarında yalnız “süre doldu mu dolmadı mı?” sorusu yetmez. Önce hangi zamanaşımı süresinin uygulanacağı, sonra bu sürenin kesilip kesilmediği, ardından da cevap dilekçesi, ıslah ve icra takibi ekseninde savunmanın usulen korunup korunmadığı birlikte okunmalıdır. TBK 161 tam bu noktada devreye girer: zamanaşımı, borcu kendiliğinden düşüren bir mekanizma değil; borçlu tarafından doğru zamanda kullanılmadığında etkisini kaybedebilen bir def’idir.

Bu içerik 24.05.2026 itibarıyla hazırlanmıştır. Yazı; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 146-161, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 25, m. 141/2 ve m. 319; ayrıca resmi Yargıtay Karar Arama Merkezi dokümanları ile Anayasa Mahkemesinin 2021/65631 başvuru numaralı kararı birlikte değerlendirilerek hazırlanmıştır.

İnceleyen: Av. Barış Berkay Çiftçi, LL.M. | Son gözden geçirme: 24.05.2026

TBK 161’e göre zamanaşımı def’i ne zaman sonuç doğurur?

TBK 161’e göre zamanaşımı, borcun varlığını kendiliğinden sona erdirmez; borçlu bunu savunma olarak ileri sürdüğünde etkili olur. Bu nedenle TBK 161 kapsamında mahkemenin ilk bakacağı şey, “süre dolmuş mu?” sorusundan önce “savunma usulüne uygun kurulmuş mu?” sorusudur. Borçlu savunma yapmamışsa veya yaptığı savunma HMK düzeni içinde dikkate alınamayacak aşamada kalmışsa, alacak zamanaşımına uğramış görünse bile hüküm kurulabilir.

TBK 161 borcu neden ortadan kaldırmaz?

TBK 161 bakımından zamanaşımı, alacağın ahlaki veya doğal borç niteliğine sürüklenmesiyle ilgilidir; alacak hukuken bir anda buharlaşmaz. Borçlu borcunu öderse genellikle “zamanaşımına uğramıştı, geri ver” diyemez; çünkü sorun borcun yokluğu değil, devlet zoruyla talep edilebilirliğin zayıflamasıdır. Bu ayrım, ibra sözleşmesi veya borç ikrarı içeren belgelerde çok önemlidir; borçlu bazen aslında maddi varlığı süren bir alacağı, sadece zaman unsuru nedeniyle dava dışına itmek ister.

TBK 161 bakımından hâkim neyi re’sen yapamaz?

TBK 161 ve HMK 25 birlikte okunduğunda, hâkim tarafın söylemediği bir zamanaşımı savunmasını kurup onun üzerinden kısmi veya tam ret kararı veremez. Resmi Yargıtay arşivindeki (Kapatılan) 18. Hukuk Dairesi’nin 16.03.2015 tarihli, 2015/939 E., 2015/3609 K. sayılı kararında da bu çizgi açık biçimde kurulmuştur: davalı taraf savunmayı ileri sürmemişse mahkeme bilirkişi hesabını buna göre daraltamaz. Bu kural özellikle aidat, eser bedeli ve vekâlet sözleşmesi kaynaklı alacaklarda önem taşır; zira yargılama sırasında bilirkişi raporunda bir süre hesabı görülmesi, tek başına zamanaşımı def’i yerine geçmez.

TBK 161 zamanaşımı hangi sürelerle birlikte okunur?

TBK 161 tek başına bir süre maddesi değildir; hangi sürenin uygulanacağını söylemez, yalnız o sürenin nasıl işleteceğini belirler. Bu nedenle TBK 161 uygulanırken önce TBK 146 ve TBK 147 ile hangi alacakta on yıllık, hangi alacakta beş yıllık rejim bulunduğu saptanır; sonra TBK 154, TBK 157 ve TBK 158 ile bu sürenin kesilip kesilmediği, yeni sürenin ne zaman başladığı ve ret kararından sonra ek süre doğup doğmadığı incelenir. Dosya pratiğinde asıl hata çoğu zaman TBK 161’in kendisinde değil, onun bağlandığı ana süre maddesinin yanlış seçilmesinde ortaya çıkar.

TBK 161 ile TBK 146 ve TBK 147 nasıl bağlanır?

TBK 161, “savunma mekanizması”dır; TBK 146 ve TBK 147 ise “süre haritası”dır. Örneğin genel alacaklar bakımından on yıllık süre baskınken, kira bedeli, ücret, komisyon, acentelik veya eser sözleşmesinden doğan bazı alacaklarda beş yıllık özel süre devreye girer. Bu nedenle borçlunun temerrüdü veya eser bedeli uyuşmazlığında zamanaşımı savunması kurmadan önce, temel ilişkinin gerçekten hangi sözleşme tipine girdiği netleştirilmelidir; aksi halde TBK 147 kapsamına giren bir alacak için yanlışlıkla TBK 146 savunması yapılabilir.

TBK 154, TBK 157 ve TBK 158 dosyanın kaderini nasıl değiştirir?

TBK 161 savunması çoğu zaman “süre doldu” cümlesiyle kuruluyor; oysa TBK 154 ve TBK 157 dikkate alınmadan bu cümle eksik kalır. İcra takibi, dava veya def’i yoluyla mahkemeye başvuru kimi dosyalarda zamanaşımını keser; kesilen süre de yeni baştan işlemeye başlar. Ayrıca dava görev veya yetki sebebiyle ya da düzeltilebilir bir yanlışlık yüzünden reddedilmişse, TBK 158 alacaklıya 60 günlük ek süre tanıyabilir. Bu nedenle dava dilekçesi hazırlanırken eski takipler, ret kararları ve tebligat tarihleri kronolojik sırayla tabloya dökülmelidir.

TBK 161 savunması cevap dilekçesi, ıslah ve icra takibinde nasıl yönetilir?

TBK 161 savunmasının pratik değeri, doğru anda ileri sürülmesinden gelir. HMK döneminde genel kural, savunmanın cevap dilekçesiyle kurulmasıdır; daha sonra ileri sürülen savunma çoğu kez savunmanın genişletilmesi yasağına takılır. Bununla birlikte ıslaha konu artışlar, açık muvafakat veya önceki usul rejiminden taşınan dosyalar sebebiyle tablo her zaman tek satır değildir; bu yüzden cevap süresi, ıslah tebliği ve davacının itiraz süresi birlikte okunmalıdır.

Zamanaşımı def’i hangi aşamada ileri sürülür?

TBK 161 savunması HMK 319 etkisi altında kural olarak cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Resmi Yargıtay arşivindeki 9. Hukuk Dairesinin 18.03.2014 tarihli, 2012/2988 E., 2014/8868 K. sayılı kararında, HMK yürürlükteyken zamanaşımı def’inin cevap dilekçesiyle kurulması gerektiği; ıslaha konu artışlar bakımından ise ıslah dilekçesinin tebliğinden sonra iki haftalık savunma penceresinin ayrıca dikkate alınacağı açıkça vurgulanmıştır. Bu nedenle alacaklı taraf, cevap dilekçesinin verileceği merci ve tebliğ tarihini yalnız usul formalitesi olarak değil, zamanaşımı savunmasının doğum anı olarak görmelidir.

Geç ileri sürülen savunmaya nasıl karşı konulur?

Geç ileri sürülen savunma her dosyada otomatik olarak yok sayılmaz; davacının buna ne zaman ve nasıl karşı çıktığı da önemlidir. Resmi Yargıtay arşivindeki Hukuk Genel Kurulunun 22.02.2012 tarihli, 2011/4-640 E., 2012/89 K. sayılı kararında, geç ileri sürülen zamanaşımı def’ine süresinde karşı konulmadığında savunmanın dosyaya girebildiği kabul edilmiştir. HMK sonrasında bu çizgi “zımni rıza” bakımından daha dar okunmakla birlikte, alacaklı vekilinin sessiz kalmasının yaratacağı tehlike devam eder; bu nedenle savunmanın süresiz olduğunu düşünseniz bile buna karşı açık ve yazılı itiraz kurmak gerekir.

Islahla zamanaşımı savunması güçlendirilebilir mi?

Islah konusu, TBK 161 tartışmalarının en riskli alanlarından biridir. Aynı 9. Hukuk Dairesi 2012/2988 E., 2014/8868 K. kararında, ıslah edilen alacak bölümü yönünden zamanaşımı savunmasının ayrıca değerlendirilebileceği ve cevap dilekçesinin ıslahı yoluyla savunmanın güçlendirilebileceği yönündeki HGK çizgisine açık atıf yapılmıştır. Ancak buradan “her unutulan savunma sonradan mutlaka kurtarılır” sonucu çıkarılamaz. Hiç cevap verilmemiş dosya, yalnız açık muvafakatle yürüyebilen dosya ve yalnız ıslaha konu artış yönünden savunma kurulabilen dosya birbirinden ayrılmalıdır.

TBK 161 savunması nasıl uygulanır?

TBK 161 bakımından Yargıtay ve AYM çizgisi ne söylüyor?

TBK 161 konusunda içtihat çizgisi üç ana eksende toplanır: mahkemenin re’sen uygulama yasağı, usulüne uygun savunma zorunluluğu ve kesilme/yeniden başlama mekanizması. Bu eksenler birbirinden kopuk okunursa kararlar yanlış genellenir. Özellikle eser sözleşmesi, üyelik aidatı, tazminat ve işçilik dosyalarında Yargıtay bazen savunmanın kurulma anına, bazen de esas süre hesabına ağırlık verir; AYM ise bu sürecin mahkemeye erişim hakkını aşırı ölçüde daraltıp daraltmadığını denetler.

Mahkeme re’sen zamanaşımı uygulayabilir mi?

18. Hukuk Dairesinin 2015/939 E., 2015/3609 K. sayılı kararı, bu soruya net biçimde “hayır” cevabı verir. Davalı taraf icra takibine itirazında veya itirazın iptali davasında zamanaşımı savunmasını kurmamışsa, bilirkişi raporunda böyle bir ihtimal görülmesi mahkemeye savunma üretme yetkisi vermez. TBK 161’in koruduğu alan tam olarak budur: savunma hakkı tarafındır, mahkeme ona vekalet edemez.

İcra takibi zamanaşımını her zaman keser mi?

Hukuk Genel Kurulunun 18.09.2013 tarihli, 2013/15-169 E., 2013/1365 K. sayılı kararında, icra takibiyle kesilen zamanaşımının takip dosyasının işlemden kaldırılması yüzünden otomatik olarak eski haline dönmeyeceği kabul edilmiştir. Bu karar, “nasıl olsa takip düşmüştü” rahatlığının tehlikeli olduğunu gösterir. Özellikle haksız fiil tazminatı veya eser bedeli alacaklarında eski takip dosyaları yeniden çıkarılıp tarih zincirine işlenmeden TBK 161 savunması kurulursa süre hesabı eksik kalır.

Katı usul yorumu mahkemeye erişimi zedeleyebilir mi?

Anayasa Mahkemesi, Kaan Yalçın, B. No: 2021/65631, 17.07.2025 kararında, yargılamadaki gecikmeler yüzünden ıslahla artırılan kısım zamanaşımından reddedildiğinde mahkemeye erişim hakkının aşırı külfet altında kalabileceğini vurgulamıştır. Bu karar TBK 161’i ortadan kaldırmaz; fakat derece mahkemelerinin süre rejimini yorumlarken hukuki güvenlik ile hak arama özgürlüğü arasında ölçülü denge kurması gerektiğini hatırlatır. Uygulamada bu uyarı, özellikle görev tartışması uzun süren veya bilirkişi incelemesi geciken dosyalarda önem kazanır.

Belgeler, risk matrisi, sık sorulan sorular ve sonuç

TBK 161 dosyalarında karar çoğu kez tek bir büyük hukuk teorisinden değil, küçük belge eksiklerinden çıkar. Hangi sürenin uygulandığını gösteren sözleşme maddesi, kesilmeyi kanıtlayan icra dosyası, savunmanın süresinde yapıldığını gösteren havale veya UYAP kaydı ve geç savunmaya itirazı ispatlayan dilekçe çoğu zaman davanın kaderini belirler. Bu nedenle TBK 161 analizi, yalnız madde yorumu değil, belge mimarisi çalışmasıdır.

Zamanaşımı def’i için hangi belgeler toplanmalı?

• Sözleşme, ek protokol, aidat veya üyelik kararı, hakediş veya teslim belgesi
• Muacceliyet tarihini gösteren fatura, ödeme planı, çağrı yazısı veya borç ikrarı içeren yazılı metin
• İhtarname, noter tebliği, e-posta zinciri ve teslim/okundu kayıtları
• İcra takibi başlatılmışsa takip talebi, ödeme emri, itiraz dilekçesi ve işlemden kaldırma kayıtları
• Yargılama dosyasında cevap dilekçesi, ıslah dilekçesi, buna karşı itirazlar ve tebliğ tarihleri

Sık Sorulan Sorular

Sonuç olarak TBK 161 bir “yan not” değildir; borcun dava edilebilirliğini kimin, ne zaman ve hangi usulle kilitleyebileceğini belirleyen merkez hükümlerdendir. Dosyayı yöneten taraf için kritik soru, sadece sürenin dolup dolmadığı değil; bu sonucun doğru maddeler, doğru belgeler ve doğru usul anı ile görünür hale getirilip getirilmediğidir. Zamanaşımı savunması kurmadan önce tüm borçlar hukuku yazılarına Borçlar Hukuku kategori sayfasından bakmak, benzer süre ve def’i sorunlarını birlikte okumayı kolaylaştırır.