CMK m. 213 Çerçevesinde Sanığın Önceki İfadesinin Okunması: Çelişki, Müdafi Güvencesi ve Delil Değeri

Ceza yargılamasında sanığın beyanı çoğu dosyada ilk bakışta olduğundan daha fazla ağırlık taşımaktadır. Kollukta söylenen tek cümle, savcılıkta yapılan sınırlı açıklama, sorguda kurulan ihtiyatlı ifade veya başka bir dosyada düzenlenmiş bir tutanak; dosyanın sonraki safhalarında hiç beklenmedik bir şekilde hükmün merkezine yerleşebilmektedir. Bununla birlikte ceza muhakemesinin temel mantığı, sanığın önceki sözlerini yazılı bir arşiv malzemesi gibi duruşmaya taşımak değildir. Asıl olan, sanığın mahkeme huzurunda, savunma haklarını kullanabildiği bir ortamda ve yargılama konusunu doğrudan hedefleyen bir sorgu çerçevesinde açıklama yapmasıdır. CMK m. 213 tam bu eşikte devreye girmektedir. Anılan hüküm, önceki sanık açıklamalarının ancak aralarında çelişki bulunması hâlinde ve ancak belirli güvence koşulları mevcutsa duruşmada okunabileceğini öngörmektedir. Söz konusu düzenleme bu yüzden yalnız bir okuma tekniği değildir; ikrar ile sanık açıklaması, savcılık beyanı ile müdafisiz kolluk ifadesi ve çelişki giderme ile hükme esas alma arasındaki sınırı belirleyen bir savunma normudur.

I. CMK m. 213’ün koruduğu esas ayrım; hâkim huzurundaki ikrar ile soruşturma evresindeki sanık açıklamasının aynı şey sayılmamasıdır

213’ün anlaşılması, önce ikrar kavramının sınırını doğru kurmayı gerektirir. Sanığın yüklenen fiili işlediğini kabul etmesi, ceza muhakemesinde maddi gerçeğe giden tek yol değildir; hatta çoğu dosyada en kırılgan delil türlerinden biridir. Bunun sebebi, beyanın her zaman özgür irade ürünü olmaması, eksik hak bildirimi altında verilmiş bulunabilmesi ve kimi zaman da soru soranın diliyle şekillenmesidir. Bu nedenle kanun koyucu, hâkim veya mahkeme huzurunda yapılan açıklama ile soruşturma evresinde alınan diğer beyanları aynı düzlemde toplamamıştır. Hâkim huzurundaki açıklama, yüz yüzelik ve usuli denetim bakımından daha yoğun güvence taşımaktadır; savcılık ifadesi bu güvenceye daha sınırlı ölçüde yaklaşmakta, kolluk ifadesi ise müdafi yardımı olmaksızın alındığında ayrıca kuşkulu sayılmaktadır.

Bu ayrım teorik değildir. Müdafisiz kolluk ifadesinin ileride çelişki doğduğunda dahi serbestçe okunabileceği kabul edildiği anda, 148’in dördüncü fıkrası fiilen boşalır. Aynı sakınca, savcılık veya kolluk aşamasındaki her kabulün otomatik olarak ikrar muamelesi görmesinde de ortaya çıkar. Doktrinde Öztürk ve Yenisey çizgisinin ortaklaştığı yer tam burasıdır: mahkeme, sanığın önceki beyanını hüküm lehine veya aleyhine kullanmadan önce, bu beyanın hangi usul ortamında üretildiğini ve sanığın o sırada hangi savunma güvencelerine sahip olduğunu ayrıca tartışmak zorundadır. Kanaatimizce 213’ün en önemli işlevi, duruşma dışındaki anlatımı yasaklamadan, onun otomatik üstünlüğünü reddetmesidir.

AYM’nin Metin Sarıgül, Yaşar Eriş ve Erol Kaplan ve diğerleri kararları da bu sonuca işaret etmektedir. Bu kararlarda Mahkeme, müdafi yardımından yararlanma hakkı ile baskı veya yönlendirme altında alınmış beyanların mahkûmiyete etkisini birlikte değerlendirmekte; yazılı anlatımın elde ediliş koşullarını göz ardı eden bir hükmün adil yargılanma çerçevesinde sürdürülemeyeceğini vurgulamaktadır. AİHM’nin Salduz/Türkiye ve Brusco/Fransa kararları da aynı damarı güçlendirmektedir. Şüpheli veya sanığın hangi sıfatla, hangi usulle ve hangi hak bildirimi altında konuştuğu belirsiz kaldığında; sonradan ortaya çıkan yazılı beyan, sağlam delil olmaktan çok savunma hakkı tartışmasının merkezine dönüşmektedir.

II. Duruşmada okuma yetkisini doğuran iki koşul; gerçek çelişkinin varlığı ile önceki beyanın kabul edilebilir mercide alınmış olmasıdır

CMK m. 213 iki basamaklı çalışmaktadır. Birinci basamak, sanığın bugünkü savunması ile önceki açıklaması arasında gerçekten hukuki önem taşıyan bir çelişkinin bulunmasıdır. Her farklı kelime seçimi, her hatırlama eksikliği veya her vurgu değişikliği 213 anlamında çelişki oluşturmaz. Çelişki, isnadın özüne, faili belirleyen unsura, fiilin icra tarzına, hukuka uygunluk sebebine, kastın niteliğine veya suçun sübutuna etkili olan bir maddi olguya ilişkin olmalıdır. Sanığın önceki anlatımı ile bugünkü savunması yalnız üslup veya ayrıntı düzeyinde ayrışıyorsa, bu ayrılık 213 mekanizmasını harekete geçiren gerçek bir kırılma sayılmamalıdır. Aksi kabul edildiğinde, her sorgu duruşması eski tutanakların tekrarlandığı bir yazı okuma seansına dönüşür.

İkinci basamak, önceki beyanın kabul edilebilir bir mercide alınmış olmasıdır. Kanun, hâkim veya mahkeme huzurunda yapılan açıklamalar ile Cumhuriyet savcısı tarafından alınan ifadeleri saymış; kolluk ifadesi bakımından ise müdafinin hazır bulunmasını ayrıca şart koşmuştur. Bu düzenleme tesadüfî değildir. Savcılık ifadesi, her ne kadar kovuşturma makamı tarafından alınmış olsa da hak bildirimi, kayıt disiplini ve usuli görünürlük bakımından kolluğa kıyasla daha kuvvetli bir denetime tabidir. Kolluk aşamasında ise beyan üretim riski, yönlendirme ihtimali ve psikolojik baskı ihtimali daha yüksektir. Bu nedenle müdafi yoksa kanun, kolluk ifadesini 213 kapsamında dahi güvence süzgecinden geçirmektedir.

Gerçek çelişki ile kabul edilebilir merci koşulunun birlikte aranması, savunma stratejisi bakımından da önemlidir. Müdafi açısından ilk soru, yalnız çelişki var mı sorusu değildir; hangi anlatım hangi usul koşulunda alındı sorusudur. Çünkü sanığın kolluk ifadesi müdafisiz alınmışsa, maddi çelişki ne kadar görünür olursa olsun mahkeme o tutanağı 213 üzerinden okuyarak savunma aleyhine kullanamaz. Buna karşılık savcı önünde verilmiş açık bir kabul, duruşmada inkâr ile karşılaşırsa okunabilir; ancak okunabilir olması, otomatik olarak üstün delil değeri taşıdığı anlamına gelmez. Doktrindeki baskın görüş de bu noktada birleşmektedir. Okunabilirlik ile hükme esas alınabilirlik aynı kavram değildir; biri usuli kapıyı, diğeri delilin ağırlığını ifade eder.

Yargı pratiğinde en sık hatalardan biri, ikinci koşulu çelişkinin doğal sonucu gibi görmektir. Oysa 213’ün mantığı tam tersinedir. Önceki beyan, yalnız çelişki doğduğu için meşrulaşmaz; ancak güvence kriterlerini zaten taşıyorsa, çelişki sebebiyle duruşmaya sokulabilir. Kanaatimizce savunma tarafının celse içinde vurgulaması gereken cümle budur. Çelişki tespiti, usuli meşruiyeti ikame etmez. Bu nedenle tutanağın alınış yeri, tarih, müdafi varlığı, hak bildirim şekli ve doğrulama olup olmadığı duruşma zabtına tek tek geçirilmeksizin 213 tartışmasının sağlıklı yürütüldüğü söylenemez.

III. Müdafisiz kolluk ifadesi ile CMK m. 148/4 arasındaki bağ koparıldığında, 213 savunma güvencesi olmaktan çıkıp dolaylı ikrar yoluna dönüşür

148’in dördüncü fıkrası ile 213 aynı dosyada çoğu zaman birlikte tartışılmaktadır. Bunun sebebi açıktır. Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Eğer aynı beyan, sırf sonradan bir çelişki çıktığı gerekçesiyle duruşmada okunup aleyhe değerlendirmeye konu edilebilirse, kanunun yasakladığı kapı yandan açılmış olur. AYM’nin Erol Kaplan ve diğerleri ile Ferhat Gültek kararlarının gösterdiği ana risk tam budur: başlangıçta savunma güvencesi zayıf bir ortamda üretilen beyan, sonradan yan delil veya çelişki malzemesi görünümü altında hükmün belirleyici taşıyıcısına dönüştürülebilmektedir.

Bu nedenle müdafisiz kolluk ifadesi bakımından mahkemenin ilk yapması gereken şey, 213’ü değil 148’i hatırlamaktır. Sanık bu ifadeyi mahkeme huzurunda açıkça doğrulamıyor, tersine inkâr ediyor veya beyanın baskı, yorgunluk, yanlış anlama, eksik kayıt yahut yönlendirme sonucu oluştuğunu ileri sürüyorsa; kolluk tutanağının okuma kanalı daralır. AİHM’nin Salduz, Brusco ve Gäfgen kararları, savunma güvencesi eksik ilk beyanların daha sonraki yargılama üzerindeki etkisini özellikle sıkı denetime tabi tutmaktadır. Saunders ve Jalloh kararlarında ise yalnız açık fiziksel zorlama değil, devletin suçlayıcı malzeme üretiminde oynadığı rol de sorgulanmaktadır. Bu çizgi, 213’ün tek başına okunamayacağını; 147, 148, 206 ve 217 ile birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Uygulamada sıkça görülen bir başka sorun, kolluk ifadesi ile savcılık ifadesi arasında zincir kurularak müdafisiz ilk anlatımın dolaylı biçimde meşrulaştırılmasıdır. Sanık önce kollukta, sonra savcılıkta benzer şeyler söylemiş olabilir. Ancak savcılık beyanının gerçekten bağımsız irade ürünü olup olmadığı ayrıca tartışılmalıdır. Özellikle kolluk aşamasındaki baskı iddiası kuvvetliyse ve savcılık ifadesi kısa süre sonra alınmışsa, ilk beyanın etkisinin sonraki anlatımı gölgelemesi mümkündür. Kanaatimizce mahkeme, bu gibi dosyalarda yalnız metin benzerliğine bakarak savcılıkta da tekrar edilmiş sonucuna varamaz; beyanın üretildiği süreç, müdafiin etkinliği ve sanığın savunma fırsatını fiilen kullanıp kullanmadığı ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bu noktada savunma için en verimli yol, müdafisiz kolluk ifadesinin dosyadaki diğer maddi unsurlarla da sınanmasını istemektir. İmza saatleri, yakalama ve gözaltı kayıtları, müdafi görevlendirme saati, kamera görüntüsü, sağlık raporu, yer gösterme tutanakları ve ifade öncesi sonrası yazışma izi birlikte incelendiğinde; tutanağın gerçekten özgür irade ürünü olup olmadığı daha net görünür hâle gelir. Söz konusu veriler toplanmadan yalnız metinler arası kıyas yapmak, 213 tartışmasını eksik bırakır. Ceza muhakemesinde asıl soru çoğu zaman ne söylendiği değil, o sözün hangi koşulda üretildiğidir.

IV. Savcılık ifadesi, hâkim sorgusu, başka dosyadaki beyan ve yan işlemler; 213 uygulamasında aynı delil değerini taşımaz

213’ün metni kısa olsa da uygulama alanı tek tip değildir. Savcı huzurunda verilen ifade, sulh ceza hâkimliği sorgusu, esas mahkeme huzurundaki açıklama, başka bir dosyada düzenlenmiş ifade tutanağı, yer gösterme işlemi, teşhis tutanağı veya beyan içeren ayrı bir resmî yazı aynı kategoride değerlendirilemez. Hâkim veya mahkeme huzurundaki açıklama, doğrudan yargısal ortamda üretilmiş olduğu için en yüksek güvenceye sahiptir. Savcı huzurundaki ifade daha sonra 213 kapsamında okunabilir; ancak yine de yargısal sorgunun yerini tutmaz. Başka dosyadaki beyan ise ayrıca bağlam sorunu taşır. İfade aynı olayla bağlantılı değilse, yalnız benzerlik veya karakter değerlendirmesi için dosyaya sokulması savunma hakkı bakımından daha da sakıncalıdır.

Yer gösterme ve teşhis gibi yan işlemler de burada dikkatle ayrılmalıdır. Bu işlemler bazen ifade niteliğinde unsurlar taşımakta, bazen de kolluk beyanının uzantısı olarak dosyaya girmektedir. Eğer yer gösterme işlemi, müdafisiz kolluk anlatımının yeniden sahnelenmesinden ibaretse; 213 üzerinden meşrulaştırılması mümkün değildir. Aynı şekilde sanığın başka dosyada söylediği sözler, mevcut isnadın maddi unsurlarıyla somut bağ kurulmadan okunursa karakter deliline yaklaşan bir usulsüzlük doğabilir. Doktrindeki ihtiyatlı yaklaşım isabetlidir: 213, başka her yazılı malzemenin duruşmaya taşınabileceği esnek bir kapı değil; belirli usul şartlarına bağlı dar bir istisnadır.

Çocuk sanıklar ve kırılgan gruplar bakımından risk daha da belirgindir. Çocuk Koruma Kanunu gereği soruşturma rejimi farklılaşmakta; Cumhuriyet savcısının bizzat yürütmesi gereken işlemler ile müdafiin görünürlüğü ayrıca önem kazanmaktadır. Bu nedenle soruşturma aşamasında usule uygun görünmeyen bir tutanağın, sırf sanık anlatımları arasında kopuş bulunduğu gerekçesiyle 213 kanalıyla dosyaya geri alınması daha ağır hak kaybı yaratır. Kanaatimizce çocuk veya müdafi desteğine özel ihtiyaç duyan sanık dosyalarında mahkeme, 213’ü uygulamadan önce usuli korumaların neden yeterli olduğunu açıkça göstermelidir.

Bir başka yanlış uygulama da sanığın duruşmada poliste böyle demiştim, o ifadem okunabilir benzeri belirsiz sözlerinin kapsamının geniş yorumlanmasıdır. Sanığın belirli bir beyanı doğrulaması ile bütün tutanak içeriğini benimsemesi aynı şey değildir. Mahkemenin, hangi cümlenin hangi kapsamda doğrulandığını somutlaştırması gerekir. Aksi hâlde sınırlı kabul, bütün tutanağın hükme taşınmasına gerekçe yapılır. Savunma bakımından bu nokta önemlidir; doğrulama açıklaması muğlak bırakıldığında, 213 üzerinden tutanağın tamamına aşırı delil değeri yüklenmesi kolaylaşmaktadır.

V. Önceki beyan okunabilse bile, hangi anlatımın neden üstün tutulduğu ayrıca gerekçelendirilmedikçe hüküm mimarisi sakatlanır

213 tartışmasının en kritik ayağı, okunabilirlikle bitmemesidir. Tutanak duruşmada okunmuş olabilir; fakat mahkeme hangi anlatıma neden üstünlük tanıdığını, çelişkinin hangi eksende çözüldüğünü ve bu çözümün diğer delillerle nasıl desteklendiğini ayrıca açıklamak zorundadır. Yalnız sanığın aşamalardaki savunmaları çelişkilidir cümlesi yeterli değildir. Bu ifade, neyin çeliştiğini, çelişkinin maddi vakıaya nasıl etki ettiğini ve hangi savunma açıklamasının neden inandırıcı bulunmadığını ortaya koymamaktadır. 217 ve 230’un zorladığı gerekçe rejimi, 213’ün uygulandığı dosyalarda daha da yoğunlaşmaktadır; çünkü mahkeme yazılı beyanla canlı savunma arasında tercih yapmaktadır.

AYM’nin Metin Sarıgül ve Erol Kaplan çizgisinde görülen ortak hassasiyet de budur. Mahkeme, ilk beyanı neden güvenilir bulduğunu açıklamadan yalnız tutanak varlığını öne çıkarırsa, savunmanın onu tartışma imkânı teorik kalır. AİHM’nin Saunders ve Salduz sonrasında geliştirdiği yaklaşım, yargılamanın bütünü içinde hak kaybını değerlendirirken yazılı beyanın belirleyici ağırlığına bakmaktadır. Dolayısıyla 213 dosyalarında kararın ana iskeleti şu soruları cevaplamalıdır: Çelişki tam olarak hangi olguya ilişkindir? Önceki beyan hangi usul koşulunda alınmıştır? Sanık bu beyanı duruşmada kısmen mi tamamen mi reddetmiştir? Mahkeme, hangi dış deliller nedeniyle bir anlatımı daha güçlü bulmaktadır?

Bu sorulara cevap verilmeden kurulan mahkûmiyet, çoğu zaman görünürde delil tartışması içerir; gerçekte ise tutanak merkezli kısa yol kullanır. Kanaatimizce savunmanın kanun yolu stratejisi de tam burada şekillenmelidir. İtiraz veya istinaf dilekçesinde yalnız müdafisiz ifade kullanıldı demek yetmez; hangi paragrafta hangi cümlenin hükmün esasına dönüştüğü, buna karşı hangi dış delilin eksik kaldığı ve mahkemenin 230 kapsamında hangi gerekçeyi kurmadığı somutlaştırılmalıdır. Böyle yapıldığında 213 şikâyeti, soyut usul itirazı olmaktan çıkar ve hükmün ispat mantığına yönelmiş teknik bir bozma argümanına dönüşür.

Önceki beyanın tek veya belirleyici delil hâline gelmesi, ayrıca masumiyet karinesi ve şüpheden sanık yararlanır ilkesi bakımından da etkili sonuç doğurur. Eğer dış delil desteği sınırlıysa ve mahkeme esasen tutanak üzerinden ilerliyorsa, çelişkinin çözüldüğünü söylemek yerine kuşkunun giderilemediğini kabul etmek gerekir. Söz konusu ayrım özellikle hakaret, tehdit, örgüt, uyuşturucu veya teşhis temelli dosyalarda pratik önem taşımaktadır. Bu dosyalarda bazen tek ağırlaştırıcı unsur sanığın önceki kabulü gibi görünmekte; canlı savunma ise daha sonra bunun baskı, korku veya yanlış yönlendirme sonucu verildiğini ileri sürmektedir. Hâkim, yalnız önceki tutanağa dayanarak kuşkuyu ortadan kaldıramaz.

VI. En sık yanlış uygulamalar; müdafisiz kolluk ifadesini çelişki bahanesiyle dosyaya geri almak, sınırlı doğrulamayı geniş yorumlamak ve başka dosya beyanını bağlamdan koparmaktır

Uygulamada birinci yanlışlık, müdafisiz kolluk ifadesinin açıkça hükme esas alınmadığı ileri sürülerek 213 üzerinden arka kapıdan kullanılmasına izin verilmesidir. Karar gerekçesinde bazen yalnız çelişkiyi göstermek amacıyla okunmuştur denilmekte; fakat hemen ardından mahkemenin olguyu ispat ederken aynı tutanak cümlelerini belirleyici unsur olarak kullandığı görülmektedir. Eğer yazılı beyan gerekçenin omurgasını taşıyorsa, ona sadece çelişkiyi göstermek için değinildi denilmesi sonucu değiştirmez. Savunma bu noktada gerekçedeki cümle bağlantılarını görünür kılmalıdır.

İkinci yanlışlık, sanığın sınırlı veya bağlama bağlı doğrulama sözlerinin tüm tutanağa yayılmasıdır. Sanık, örneğin yalnız olay yerinde bulunduğunu kabul ettiği halde, tutanaktaki hakaret içeriği, fail ortaklığı veya kast açıklaması da aynı doğrulamanın parçasıymış gibi yorumlanabilmektedir. Bu yaklaşım isabetli değildir. Doğrulamanın kapsamı dar yorumlanmalı; mahkeme hangi ibarenin benimsendiğini tek tek göstermelidir. Aksi yorum, savunmanın kelime sınırını kaybederek tüm metni üstlenmesine yol açar.

Üçüncü yanlışlık, başka dosyada veya başka işlem bağlamında alınmış beyanların mevcut davaya mekanik biçimde taşınmasıdır. İfade farklı olay zincirine aitse, hangi maddi vakıa bağı ile kullanıldığı açıkça gösterilmeden 213’e dayandırılamaz. Nitekim doktrin, önceki beyanın aynı olay bütünlüğü içinde ve somut çelişki sebebiyle kullanılmasını esas almaktadır. Sırf sanığın karakterini, genel eğilimini veya önceki anlatım alışkanlığını göstermek amacıyla beyanların okunması ceza muhakemesi mantığıyla bağdaşmaz.

Dördüncü yanlışlık ise, 213 tartışmasının usuli kısmı üzerinde durulup maddi ispat kısmının ihmal edilmesidir. Oysa bazı dosyalarda müdafisiz ifade tartışması çözümlense bile, geri kalan deliller zaten mahkûmiyete yetmemektedir. Savunma yalnız okunabilirlik kavgası vermemeli; aynı zamanda önceki beyan dışlandığında dosyada ne kaldığını da göstermelidir. Bir dosya bazen tam bu noktada çöker. Savunma da bazen tam bu noktada güçlenir.

VII. Süre, merci, belge ve dosya stratejisi bakımından kontrol matrisi

CMK m. 213 dosyalarında savunmanın etkili olabilmesi için itirazın soyut değil, kontrol listesine bağlanmış olması gerekir. Sanığın önceki beyanı okunmadan önce hangi tutanağın hangi merci tarafından düzenlendiği, müdafiin hazır olup olmadığı, sanığın bugünkü savunmasıyla hangi cümlenin çatıştığı ve mahkemenin bu çatışmayı hangi dış delille desteklediği görünür hâle getirilmelidir. Aşağıdaki matris, uygulamada en fazla iş gören başlıkları özetlemektedir.

Pratikte müdafiin en isabetli yöntemi, bu başlıkları duruşma sırasında tutanağa işletmektir. Önceki beyanın müdafisiz alındığı, sanığın doğrulamadığı, çelişkinin maddi önemi bulunmadığı veya dış delil desteğinin sınırlı kaldığı her durumda; 213 uygulamasına yönelik itiraz, sonraki kanun yolunun ana eksenini oluşturur. Buna karşılık savcı huzurunda alınmış ve dış delillerle desteklenen önceki açıklamalarda savunma, doğrudan okunabilirlikten çok gerekçe ve delil ağırlığı noktasına yoğunlaşmalıdır. Dosya stratejisi bu yüzden tek tip değildir; beyanın üretildiği merciye göre değişmektedir.

VIII. Duruşma içi savunma ve kanun yolu stratejisi; 213 tartışması, tek cümlelik itiraz değil çok katmanlı kayıt disiplinidir

CMK m. 213 dosyalarında savunmanın en büyük hatası, itirazı yalnız “bu ifade okunamaz” cümlesine sıkıştırmaktır. Oysa mahkeme çoğu zaman önceki beyanın tamamını değil, belirli satırlarını veya belirli içeriklerini hükme taşımaktadır. Bu nedenle müdafiin duruşma içindeki görevi, hangi cümlenin hangi amaçla okunmak istendiğini açığa çıkarmaktır. Mahkeme gerçekten çelişki mi gidermektedir, yoksa önceki tutanaktaki kabul cümlesini hükmün taşıyıcısı hâline mi getirmektedir? Bu ayrım tutanağa açık biçimde işlenmediği sürece 213 itirazı soyut kalır.

Bir başka kritik başlık da sanığın duruşma içindeki açıklama mimarisidir. Sanık, önceki anlatımı tümden inkâr etmek yerine kısmi doğrulama yapabilir; olay yerinde bulunduğunu, ancak isnat edilen icra hareketini gerçekleştirmediğini söyleyebilir; bir cümleyi kabul edip geri kalan kısmın yönlendirmeyle yazıldığını ileri sürebilir. Böyle dosyalarda savunmanın görevi, kısmi kabul ile bütün tutanak arasında duvar örmektir. Mahkeme hangi ibarenin benimsendiğini ayırmıyor, buna rağmen bütün tutanak içeriğini sanık aleyhine sonuç çıkarımı için kullanıyorsa; bu yaklaşım 230 kapsamındaki gerekçe yükümlülüğü ile bağdaşmaz. Kanaatimizce 213 dosyalarında en verimli müdahale, okuma kararından hemen sonra “hangi cümle, hangi uyuşmazlık başlığı ve hangi dış delil desteği” üçlüsünü zabta geçirtmektir.

Kanun yolu bakımından da aynı teknik disiplin geçerlidir. İstinaf veya temyiz dilekçesinde yalnız müdafisiz ifade kullanıldı denilmesi çoğu zaman yeterli olmaz; çünkü bölge adliye mahkemesi, önceki beyanın doğrudan hükme esas alınmadığını, yalnız çelişkiyi göstermek amacıyla okunduğunu ileri sürebilir. Bu savunmaya karşı en etkili cevap, gerekçedeki mantık zincirini açmaktır. Mahkeme hangi paragrafta sanığın önceki anlatımına dönmekte, hangi noktada canlı savunmayı yetersiz bulmakta ve hangi dış delille söz konusu tercihi desteklemektedir? Eğer cevapta bağımsız delil görünmüyorsa, 213 sorunu artık sırf usuli değil; sübut mantığını sakatlayan maddi bir temyiz sebebine dönüşmektedir.

Bu noktada AYM’nin Mahmut Şahin kararı da dolaylı önem taşımaktadır. Kişinin hangi sıfatla kolluğa getirildiği, kayıtlara nasıl geçirildiği ve fiilen ne tür baskı altında bulunduğu şeffaf değilse; sonraki tutanakların güvenilirlik zemini de zayıflamaktadır. Aynı çizgi AİHM’nin Brusco kararında açık biçimde görülmektedir. Kişi tanık gibi konuşmaya sevk edilip fiilen suçlayıcı beyan üretmeye yönlendirildiğinde, daha sonra bu sözlerin teknik olarak “önceki beyan” statüsüne kavuşturulması savunma hakkını iyileştirmez. İşbu nedenle 213 itirazı yalnız tutanağın başlığına değil, o beyanın üretim hikâyesine yönelmelidir.

Bu yol haritası özellikle örgüt, uyuşturucu, tehdit, nitelikli dolandırıcılık ve iştirak dosyalarında önem kazanmaktadır. Çünkü bu dosyalarda maddi olgu çoğu zaman çok katmanlıdır; bir önceki beyanın hangi noktaya temas ettiği, sonradan değişen savunmanın hangi kısmı etkilediği ve dış delillerin bu farkı ne ölçüde kapattığı kolay anlaşılmamaktadır. Müdafi bu katmanları ayırabildiğinde 213 tartışması dağınık görünümden kurtulur. Mahkeme ise hangi anlatımı neden daha güvenilir bulduğunu daha ağır bir gerekçe yükü altında kurmak zorunda kalır.

Sık sorulan sorular