Tazminatta Hâkim Takdiri: TBK 51’e Göre Kapsam, Kusur, İndirim Sınırları ve Dava Stratejisi

Bu içerik 21.05.2026 itibarıyla hazırlanmıştır. Uygulamada “hâkim takdir eder” cümlesi çoğu zaman yanlış kullanılıyor. Davacı taraf bu cümleye güvenip zarar kalemlerini gevşek bırakıyor; davalı taraf ise sanki her dosyada hakkaniyet indirimi yapılacakmış gibi savunma kuruyor. Oysa TBK 51, belirsizliği değil disiplinli değerlendirmeyi ifade eder. Hâkim önce zarar var mı, hangi kalemlerle ispatlandı, hangi kusur oranı etkili, zarar görenin davranışı sonucu artırmış mı, beden zararı dosyasında hangi sınırlar uygulanır; bunları sıralı biçimde inceler.

Bu yüzden TBK 51 yazıları sadece madde metni tekrarıyla bitmemelidir. Dosya kazanıp kaybettiren ayrıntılar genellikle şuralarda çıkar: zarar hesabının dayanağı eksik midir, aynı olgu iki kez indirim sebebi yapılmış mıdır, hatır taşıması veya müterafik kusur kusur raporunda zaten emilmiş midir, dava öncesi ödeme yanlış aşamada mı düşülmüştür, bedensel zarar dosyasında TBK 55’e rağmen genel hakkaniyet gerekçesiyle kesinti mi yapılmıştır? Aşağıda bu soruları pratik dava akışı üzerinden ele alıyorum.

TBK 51 tam olarak neyi düzenler?

TBK 51, haksız fiilden doğan tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini belirleme yetkisinin çerçevesini çizer. Hükmün iki kritik tarafı vardır. Birincisi, hâkim miktarı boşlukta tayin etmez; durumun gereği ve özellikle kusurun ağırlığı üzerinde durur. İkincisi, karar yalnız toplam miktarla sınırlı değildir; tazminatın toplu mu, taksitli mi, irat biçiminde mi ödeneceği de bu maddede tartışılır. İrat biçiminde ödeme seçilecekse borçlu güvence göstermek zorundadır.

Maddenin pratik sonucu şudur: TBK 51, “takdir yetkisi” ile “ispat yükü”nü birbirinden ayırır. Zarar kalemlerinin çıkış noktası yine TBK 50’dir. Dosyada sağlık raporu, uzman hesap, fatura, gelir kaydı, SGK verisi, ücret belgesi, hasar tespiti, tanık ve olay tutanağı yoksa TBK 51 bu eksikliği sihirli biçimde doldurmaz. Takdir alanı, ispat edilmiş veya makul biçimde ispat eşiğine taşınmış veriler üstünde çalışır.

Özellikle manevî tazminat ve beden zararı dosyalarında karışıklık buradan doğuyor. Bir taraf, “madem takdir var, tam belgeye gerek yok” diye düşünüyor; diğer taraf ise “kusur azsa hâkim istediği kadar indirir” savunmasına yaslanıyor. İkisi de eksik. TBK 51, zarar hesabını keyfileştiren değil; dosyanın yapısını açıklayan hükümdür.

Hâkim hangi kriterlere bakar?

İyi yazılmış bir dava dosyasında TBK 51 tartışması dört başlıkta yapılır: zarar kaleminin dayanağı, kusurun ağırlığı, olayın özel koşulları ve ödeme biçimi. Hâkim bunlara tek paragrafla değil, dosyadaki deliller üzerinden bakar. Bu yüzden dilekçede “hakim takdirine bırakıyoruz” cümlesi tek başına yeterli değildir; hangi olguların takdiri hangi sonuca götürmesi gerektiği gösterilmelidir.

Kusurun ağırlığı başlığı yalnız yüzde hesabı değildir. Örneğin trafik dosyasında sürücünün ağır ihlali, iş güvenliği dosyasında işverenin sistematik önlem eksikliği veya kişilik hakkı ihlalinde kasıt yoğunluğu aynı oran tablosunda görünmeyebilir; fakat hâkim sonuç miktarını değerlendirirken olayın ağırlığını bu somut nitelikler üzerinden okur. Manevî tazminat bakımından tarafların sosyal ve ekonomik durumu, olayın etkisi ve ihlalin ağırlığı da bu dosya resmine eklenir; ancak bunlar tek başına, rakamsal dayanağı olmayan soyut bir “uygun miktar” gerekçesine dönüşmemelidir.

Ödeme biçimi kısmı ise çoğu dosyada atlanır. Uzun süreli bakım, destekten yoksun kalma veya süreğen iş göremezlik etkisi bulunan bazı dosyalarda irat tartışması doğabilir. Bu durumda TBK 51/2 devreye girer ve güvence meselesi görünür hale gelir. Dosya bu noktaya gidiyorsa dilekçede sadece miktarı değil, neden tek seferlik ödeme yerine irat veya tam tersinin tercih edilmesi gerektiğini de açıklamak gerekir.

Tazminat nasıl hesaplanır, nerede takdir başlar?

TBK 51, bir hesap makinesi maddesi değildir; ama rastgele de değildir. Uygulamada sağlıklı yöntem çoğu zaman şu sırayla kurulur: önce brüt zarar kalemi teknik veya mali verilerle tespit edilir; sonra kusur oranı ve olayın fiilî akışı değerlendirilir; ardından TBK 52’deki özel indirim sebepleri ayrıca var mı diye bakılır; son aşamada dava öncesi ödeme, ibra, sigorta ödemesi veya mahsup sorunları ele alınır. Bu sıralama bozulduğunda aynı zarar iki kez kesilebilir ya da tam tersine aynı risk iki ayrı başlıkta unutulabilir.

Davacı vekili açısından kritik nokta, zarar hesabını soyut bırakmamaktır. “Bilirkişi hesaplasın” demek tek başına yeterli olmaz. Gelir kaydı, çalışamama süresi, tedavi masrafı, bakım gideri, kira kaybı, ticari kesinti veya parça değişim faturası gibi kalemler dosyaya giriş yapmadan TBK 51 tartışması çoğu zaman eksik kalır. Davalı vekili bakımından da savunmanın en güçlü yeri, zararın kalem bazında ispat edilemeyen veya yanlış yöntemle hesaplanan bölümünü ayırmaktır. Tüm davayı “fahiş talep” diyerek karşılamak, mahkeme önünde zayıf kalır.

Manevî tazminatta ise hesap formülü daha esnektir; fakat bu esneklik keyfîlik demek değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, özellikle aile hukuku eksenindeki manevi tazminat dosyalarında tarafların sosyal-ekonomik durumu, kusur ağırlığı, saldırının yoğunluğu ve TMK 4 ile TBK 50-51 eksenindeki hakkaniyet değerlendirmesinin birlikte kurulmasını arıyor. Bu nedenle davacı taraf sadece “uğranılan elem” anlatmamalı; olayın ağırlığını, görünür etkisini ve uygun miktar gerekçesini dosya maddeleriyle birleştirmelidir.

Süre, başlangıç, merci ve dava yolu

TBK 51 başlıklı bir makalede en çok atlanan konu sürelerdir. TBK 51 tazminatın belirlenmesini anlatır; fakat davanın zamanında ve doğru mahkemede açılmaması halinde iyi kurulmuş hesap da işe yaramaz. Haksız fiil ekseninde ana süre TBK 72’dir: zarar gören, zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıl içinde davasını açmalıdır. Fiil aynı zamanda ceza hukuku bakımından daha uzun zamanaşımına tabi bir suç oluşturuyorsa, o daha uzun süre tazminat davasına da yansıyabilir.

Görevli mahkeme bakımından tek cümlelik cevap her dosyada aynı değildir. Basit haksız fiil kural olarak asliye hukukta yürür; fakat uyuşmazlık tüketici işleminden, ticari işten, sigorta ilişkisinden veya iş ilişkisinden doğuyorsa görev özel mahkemeye kayabilir. Burada en sık hata, dosyanın ekonomik arka planını görmeyip yalnız haksız fiil etiketiyle yanlış mahkemede dava açmaktır. Yanlış merci, süre kadar yıpratıcı olur.

Dava veya başvuru yolu seçilirken de dosyanın niteliği önemlidir. Zarar kalemleri rapor olmadan tam rakamlandırılamıyorsa HMK 107 çerçevesinde belirsiz alacak davası çoğu dosyada daha sağlıklı sonuç verir. Buna karşılık miktar net ve belgeli ise kısmi dava veya tam eda davası stratejisi ayrıca değerlendirilir. Seçilen yol, TBK 51 tartışmasının tonunu değiştirir; çünkü hâkimin takdir alanı, talebin nasıl formüle edildiğiyle doğrudan bağlantılıdır.

TBK 52 indirimi ve TBK 55 sınırı

TBK 51 ile TBK 52 birlikte okunmadan kurulan savunma çoğu zaman eksik kalır. TBK 52, zarar görenin rızası, zararın doğumuna veya artışına katkısı ve tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştıran davranışlar gibi özel indirim sebeplerini düzenler. Ayrıca zarar verenin hafif kusurlu olması ve tazminatı öderse yoksulluğa düşecek olması halinde hakkaniyet indirimi gündeme gelebilir. Bu istisna dar yorumlanır; her ekonomik zorluk iddiası otomatik indirim üretmez.

Beden zararı ve ölüm dosyalarında ise TBK 55 ayrıca önemlidir. Kanun burada, hesaplanan tazminatın sırf miktarı yüksek bulundu diye genel hakkaniyet gerekçesiyle azaltılamayacağını açıkça söyler. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin bakım gideri ve beden zararı dosyalarında vurguladığı gibi, aile içi dayanışma ya da “nasıl olsa yakını bakmış” mantığıyla davalı lehine indirim yapılması doğru değildir. Önce zarar hesaplanır, sonra ancak kanunun izin verdiği özel indirim sebepleri tartışılır.

Davacı taraf için ders nettir: zarar kalemlerini ayır, TBK 52’de tartışılabilecek olguları baştan tahmin et ve bunları kusur raporuyla karışmayacak şekilde ele al. Davalı taraf için ders de aynı ölçüde nettir: indirim istiyorsan, bunun kusur raporundan bağımsız hangi hukuki zemine dayandığını ve neden çifte sayım oluşturmadığını göstermek zorundasın.

Mahkeme kararları uygulamada ne söylüyor?

Bu kararların ortak çizgisi şudur: mahkeme, tazminatı ne artırırken ne azaltırken boşlukta hareket eder. Her indirim veya kabul kalemi, ayrı gerekçe ve ayrı dayanak ister. Davada “nasıl olsa hâkim uygun görür” yaklaşımı, üst incelemede en kolay dağılan savunmalardandır.

Gerekli belgeler, ispat planı ve yanlış yol riskleri

TBK 51 tartışmasının dosyaya yansıyan tarafı belgedir. Zarar kalemini belgelendirmeden yalnız kavramsal başlık kurmak, özellikle ticari zarar, kazanç kaybı, bakım gideri, tedavi gideri ve gelir kaybı kalemlerinde ciddi sorun çıkarır. Aşağıdaki belge seti, dosya türüne göre uyarlanarak görünür halde sunulmalıdır:

• Olay tutanağı, kaza tespit tutanağı, kolluk evrakı, savcılık dosyası ve ceza dosyası kararları
• Sağlık raporu, maluliyet raporu, epikriz, reçete, tedavi faturası ve bakım ihtiyacını gösteren kayıtlar
• Maaş bordrosu, vergi kaydı, SGK dökümü, ticari defter özeti, banka hareketi ve gelir belgeleri
• Ön ödeme, sulh, ibra, sigorta ödemesi, ekspertiz ve hasar dosyası belgeleri
• Tanık anlatımları, görüntü kayıtları, yazışmalar ve olayın akışını destekleyen dijital deliller
• Gerekiyorsa özel uzman görüşü veya teknik karşı rapor

Özellikle yanlış yol ve ispat riski beraber yürür. Örneğin zarar miktarı başta net değilken tam rakamlı dava açmak, sonra bilirkişi raporuyla çıkan farkı usulî sıkıntıya çevirebilir. Tersine, miktar baştan belirli iken belirsiz alacak iddiasını gereksiz geniş kurmak da itiraz doğurabilir. Dosyanın ekonomik ve teknik yapısı daha dava açılmadan okunmalıdır.

Dilekçe stratejisi ve pratik kontrol listesi

Davacı vekili açısından iyi bir TBK 51 dilekçesi üç cümleyle kurulmaz. Önce hukuki sebep, sonra zarar kalemleri, sonra hangi delilin hangi kalemi doğruladığı, ardından kusur ve olası indirim başlıklarına cevap verilmelidir. Davalı vekili açısından da en etkili savunma “tüm talep fahiştir” cümlesi değil; hangi kalemin ispatlanmadığı, hangisinin aynı olgu nedeniyle iki kez istendiği ve hangisinin usul veya süre nedeniyle sorunlu olduğunun açıkça gösterilmesidir.

Bir başka kritik nokta da başlık dilidir. “TBK 51 nedir?” diye açılan içerik çoğu zaman kullanıcı niyetini tam karşılamaz. Arayan kişinin derdi çoğunlukla “mahkeme tazminatı nasıl belirler, neye göre indirir, hangi belgeleri ister, hangi süre içinde hangi davayı açarım?” sorularıdır. Bu nedenle dava dilekçesi veya savunma hazırlanırken madde numarası destekleyici, dosya konusu ise birincil kalmalıdır.

Sık sorulan sorular

İlgili makaleler ve son not

Bu konu çoğu zaman tek başına okunmaz. Özellikle haksız fiil tazminatı şartları, bedensel zarar tazminatı kalemleri, manevî tazminat miktarı ve kişilik hakkı ihlalinde manevî tazminat başlıkları birlikte değerlendirilmelidir. Dosyada hangi zarar kaleminin gerçekten ispatlandığı, hangi indirimin hukuken mümkün olduğu ve hangi sürenin işlediği çoğu zaman bu başlıkların kesişiminde netleşir.