CMK m. 151’de Müdafinin Görevini Yerine Getirmemesi ve Geçici Yasaklama Rejimi: Duruşma Sürekliliği, İtiraz ve Savunma Hakkı

Ceza muhakemesinde savunma hakkını zedeleyen kırılma, çoğu dosyada “avukat hiç yoktu” cümlesiyle başlamaz. Daha ince ve daha tehlikeli tablo şudur: müdafi dosyada görünmektedir; ancak kritik ifade öncesinde hazır değildir, duruşma salonundan vakitsiz çekilmiştir, savunmayı kuracak zamanı bulunmamaktadır yahut özel bir yasaklama kararı nedeniyle dosyadan fiilen çıkarılmıştır. CMK m. 151 işte bu kırılma anlarını düzenlemektedir. Hüküm, bir taraftan görevlendirilmiş müdafinin görevini yerine getirmediği durumda savunmanın kesintisiz sürmesini sağlamakta; diğer taraftan belirli örgüt ve terör dosyalarında müdafilik görevinden geçici yasaklama müessesesini kurmaktadır. Bu iki mesele aynı madde altında yer alsa da hukuki mantıkları aynı değildir.

Söz konusu hükmün uygulamadaki ağırlığı, ceza muhakemesinin en sert usul riskleriyle temas etmesinden kaynaklanmaktadır. Şüphelinin ifadesi, sorgu işlemi, tutuklamaya sevk, esas hakkındaki mütalaa celsesi, yoklukta yürüyen kovuşturma, dosyada menfaat çatışması veya savunma hazırlığına elverişli süre verilmeksizin yeni müdafi ile devam edilmesi gibi anlarda 151’in doğru işletilmesi gerekir. Aksi halde dosyada teknik anlamda bir avukat adı bulunması, savunma hakkının gerçekten korunduğunu göstermemektedir. Anayasa Mahkemesi’nin Ali Adaçay, Erol Aydeğer, Halit Kara, İsa Özer ve Rıdvan Yavaşcan kararları ile AİHM’in Artico/İtalya, Kamasinski/Avusturya ve Beuze/Belçika çizgisi, bu hususu açık biçimde ortaya koymaktadır.

Anılan madde bakımından ilk yapılması gereken ayrım şudur: 151/1 ve 151/2, görevlendirilmiş müdafinin fiilen görev yapmaması halinde savunma boşluğu doğmamasını hedefleyen süreklilik rejimidir. 151/3 ila 151/6 ise, belli suç gruplarında ve yalnız sıkı şartlar altında devreye giren geçici yasaklama rejimidir. Birinci yapıda temel soru, “savunma kesintiye uğradı mı?” sorusudur. İkinci yapıda ise, “yasaklama için kanundaki maddi şartlar, savcılık talebi, süre sınırı, itiraz yolu ve ölçülülük denetimi sağlandı mı?” sorusu sorulur. CMK m. 151’i yalnız “müdafi gelmezse yenisi atanır” yahut yalnız “örgüt dosyasında avukat yasaklanabilir” cümlesine indirgemek, maddenin gerçek işlevini görünmez kılar.

I. CMK m. 151, aynı başlık altında iki ayrı usul müessesesi kurmaktadır: savunma sürekliliği ve istisnai geçici yasaklama

CMK m. 151’in ilk iki fıkrası, 150. madde uyarınca görevlendirilmiş müdafinin soruşturma evresinde ifadesi alınacak veya sorgusu yapılacak şüpheli yanında yahut duruşmada hazır bulunmaması, vakitsiz çekilmesi ya da görevini yerine getirmekten kaçınması ihtimalinde hâkim veya mahkemenin derhâl başka müdafi görevlendirilmesi için gerekli işlemi yapmasını emretmektedir. Hükmün ikinci fıkrası ise yeni müdafi savunmasını hazırlamak için yeterli zaman bulunmadığını açıklarsa oturumun erteleneceğini açıkça belirtmektedir. Dolayısıyla 151/1-2, mahkemeye geniş bir takdir alanı vermemekte; savunma boşluğunu onarma yükümlülüğü yüklemektedir.

Aynı maddenin üçüncü ila altıncı fıkraları ise bambaşka bir yapıya sahiptir. Burada artık müdafinin yokluğu değil, müdafilik görevinden geçici yasaklanması söz konusudur. Düzenleme; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 220. ve 314. maddelerinde sayılan suçlar ile terör suçlarından şüpheli, sanık veya hükümlü olanların müdafilik ya da vekillik görevini üstlenen avukatın, kendisi hakkında da anılan suçlardan soruşturma veya kovuşturma bulunması halinde görevden yasaklanabilmesini düzenlemektedir. Bu, savunma hakkına ve avukatın mesleki faaliyetine aynı anda temas eden olağanüstü bir koruma tedbiri niteliğindedir. Bu sebeple kanun, savcılık talebi, süre sınırı, itiraz imkânı ve kendiliğinden sona erme halleri gibi ek güvenceler öngörmüştür.

İşbu ayrım teorik bir tasnif değildir; dosya stratejisinin başlangıç noktasıdır. Eğer sorun, görevlendirilen müdafinin duruşmaya yetişmemesi, sanıkla görüşememesi veya savunmaya hazırlanacak zaman bulamaması ise 151/1-2 üzerinden derhâl yeni görevlendirme ve mehil talebi kurulmalıdır. Eğer sorun, avukat hakkında yürüyen örgüt veya terör soruşturması nedeniyle dosyadan çıkarılması ise bu defa 151/3-6’nın maddi şartları, savcılık talebinin içeriği, yasaklamanın süresi ve itiraz mercii tartışılır. Uygulamadaki en büyük hata, bu iki rejimin aynı refleksle ele alınmasıdır. Oysa biri savunmayı koruyan telafi kuralı, diğeri ise ancak dar yorumlanması gereken sınırlayıcı tedbirdir.

II. Müdafinin görevi yerine getirmemesi halinde derhâl yeni görevlendirme ve gerektiğinde zorunlu erteleme, savunma hakkının asgari sigortasıdır

151/1’in lafzı, mahkemenin veya hâkimin yalnızca pasif bir gözlemci gibi davranamayacağını göstermektedir. Görevlendirilmiş müdafi soruşturma evresinde şüphelinin ifadesi alınırken veya sorgusu yapılırken hazır değilse; duruşmada yoksa; vakitsiz biçimde çekilmişse; görevini yerine getirmekten kaçınmışsa, gerekli işlem derhâl başlatılır. “Derhâl” ibaresi, dosya yoğunluğuna bırakılmış gevşek bir süre değil, savunma boşluğunu büyütmeden onarma yükümlülüğüdür. Bu sebeple mahkemenin yalnız “baroya yazı yazdım, devam edelim” yaklaşımı yeterli olmaz. Yeni müdafinin gerçekten dosyaya girdiği ve savunma işlevini üstlenebildiği an esas alınmalıdır.

İkinci fıkradaki oturumun ertelenmesi kuralı ise daha da nettir. Yeni müdafi, savunmasını hazırlamak için yeterli zaman bulunmadığını açıklarsa oturum ertelenir. Kanun koyucu burada “ertelenebilir” dememiş, “ertelenir” demiştir. Başka bir ifadeyle, müdafiin süre talebinin savunma için gerçek ve makul bir hazırlık ihtiyacına dayandığı durumda mahkemenin yargılamayı hemen sonuçlandırma eğilimi 151/2 ile sınırlandırılmıştır. İsa Özer kararı da, müdafi mazeretinin titizlikle incelenmemesi ve karşı dengeleyici güvence kurulmadan esas hakkındaki mütalaa celsesinde savunma hakkının kullandırılmamasının ihlal sonucuna götürebildiğini göstermektedir.

Ali Adaçay kararının önemi de tam bu noktada ortaya çıkmaktadır. Anayasa Mahkemesi, kendisine avukat atandığını dahi bilmeyen veya atanan avukatla hiçbir gerçek temas kuramayan sanığın, o avukatın bütün usul işlemlerinden peşinen sorumlu tutulamayacağını açıkça vurgulamıştır. Kararda ayrıca 150. ve 151. madde birlikte anılmakta; yetkili adli makamların görevlendirilen müdafinin etkin hukuki yardımda bulunmadığını tespit ettiklerinde gerekli müdahaleyi yapmakla yükümlü oldukları belirtilmektedir. Söz konusu yaklaşım, müdafinin salonda görünmesini tek başına yeterli sayan eski refleksi kırmaktadır.

Uygulamada çoğu dosyada sorun, müdafinin hiç gelmemesinden ziyade çok geç gelmesidir. Savcılık sorgusu başlamış, tutuklamaya sevk yazısı hazırlanmış, müşteki beyanı alınmış, adli rapor dosyaya girmiş; müdafi ise bu veri setine değil yalnız son tutanağa erişebilmiştir. İşte bu halde 151/2 devreye girer. Yeni müdafiye dosyayı inceleme, müvekkille gizli görüşme, savunma planı kurma ve önceki beyanlarla çelişki doğurmayacak hat kurulması için süre tanınmadan yapılan işlem, şeklen müdafili görünse dahi savunma hakkını zayıflatır. 151’in gerçek koruyucu gücü, bu dar zaman baskısını görünür kılmasındadır.

III. Geçici yasaklama rejimi, savunma hakkının olağan akışına müdahale eden dar kapsamlı bir tedbirdir; maddi şartları genişletici yorumla kurulamaz

151/3’teki geçici yasaklama rejimi, olağan bir disiplin mekanizması değildir. Öncelikle temsil edilen kişinin TCK m. 220 veya 314 kapsamındaki suçlar ya da terör suçları nedeniyle şüpheli, sanık veya hükümlü olması gerekir. İkinci olarak, avukatın da kendisi hakkında anılan suçlar nedeniyle soruşturma veya kovuşturma bulunmalıdır. AYM’nin Rıdvan Yavaşcan kararında açıkça belirtildiği üzere, avukat ile temsil ettiği kişinin aynı somut suç dosyasının tarafı olması şart değildir; ancak her iki tarafta da kanunda sayılan suç ailesiyle bağ kurulmuş olması zorunludur. Bu sebeple yasaklama, söylentiye, baro içi ihtilafa veya genel güvenlik şüphesine dayalı biçimde kurulamaz.

Anılan tedbirin savunma hakkına etkisi yalnız temsil yetkisinin sona ermesiyle sınırlı değildir. Avukatın uzun süredir yürüttüğü dosyadan, hele tutuklu şüpheli veya sanığın müdafiliğinden çıkarılması; savunma çizgisinin, delil stratejisinin, iletişim kanallarının ve cezaevi görüşme akışının bir anda kesilmesine yol açabilir. Bu sebeple 151/3-6’nın şartları sıkı yorumlanmalıdır. Rıdvan Yavaşcan kararında Anayasa Mahkemesi, müdafilikten yasaklama tedbirinin avukatın mesleki faaliyet alanına ağır etki doğurduğunu ve ölçülülük denetiminin yüzeysel bırakılmaması gerektiğini kabul etmiştir. Kararda özel hayata saygı hakkı yönünden ihlal sonucuna ulaşılması, savunma hakkı ekseninde ayrıca okunması gereken önemli bir sinyal niteliğindedir.

Bu tedbirin kurucu şartları bakımından bir başka önemli husus da, soruşturma veya kovuşturmanın resmî ve görünür nitelikte olmasıdır. Müdafinin bir kolluk notunda adının geçmesi, basın haberinde suçlamaya uğraması veya idari istihbarat dosyasında yer alması 151/3 için yeterli sayılamaz. Kanun açıkça soruşturma ya da kovuşturma bulunmasından söz etmektedir. Savunma tarafından istenmesi gereken ilk belgeler; bu soruşturma veya kovuşturmanın hangi merci önünde yürüdüğünü, kapsamını ve devam edip etmediğini gösteren resmî kayıtlar olmalıdır. İşbu nedenle 151/3 itirazlarında “somut süreç var mı, hangi suçtan var, hangi tarihte başlamış, halen derdest mi?” soruları cevaplandırılmadan tedbirin ağırlığı tartışılamaz.

Doktrinde kimi görüşler, kamu güvenliği ve delil bütünlüğü gerekçesiyle 151/3’ün geniş yorumlanabileceğini savunmaktadır. Buna karşılık baskın ve isabetli görüş, savunma hakkını sınırlayan bu tür tedbirlerin ancak kanundaki şartlar birebir gerçekleştiğinde uygulanabileceği yönündedir. Burada üstün tutulması gereken yaklaşım ikinci görüştür. Çünkü savunma makamına yönelen sınırlama tedbirleri, soruşturmanın etkinliğini artırma saikiyle genişletildiğinde, ceza muhakemesi sisteminin temel dengesi bozulmaktadır.

IV. Savcılık talebi, itiraz mercii, azami süre ve uzatma rejimi; 151/3-6 uygulamasında dosyanın kaderini belirleyen asıl eksendir

CMK m. 151/4, geçici yasaklama kararının verilebilmesi için Cumhuriyet savcısının talebini zorunlu kılmaktadır. Rıdvan Yavaşcan kararındaki açık tespit de bu yöndedir: mahkeme veya hâkimin resen yasaklama kararı verme yetkisi yoktur. Bunun anlamı şudur: savcılık talebinin dosyada açık biçimde bulunmadığı, talebin hangi maddi olgulara dayandığının gösterilmediği veya talep ile karar arasında bağ kurulamadığı hallerde tedbir, usul temelinden zayıflar. Savunma tarafı itiraz dilekçesinde yalnız tedbirin ağırlığını değil, talebin varlığını, kapsamını ve gerekçesini de denetlemelidir.

151/5 süre rejimini sert biçimde sınırlandırmaktadır. Yasaklama kararı en fazla bir yıl için verilebilir; kovuşturma evresinde bu süre en çok altışar aylık iki dönem hâlinde uzatılabilir. Ayrıca kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmesi veya mahkûmiyet dışında bir karar ile birlikte kovuşturmanın sona ermesi hâlinde yasaklama kendiliğinden kalkar. Dolayısıyla dosyada yasaklamanın başlangıç tarihi, uzatma kararlarının tarih ve sayısı, hangi kovuşturma evresine bağlandığı ve kendiliğinden sona erme koşulunun doğup doğmadığı ayrı ayrı izlenmelidir. Uygulamada çoğu hata, bu tarihler arası görünmez boşlukta oluşmaktadır.

İtiraz bakımından da basit fakat kritik bir husus vardır. Yasaklama kararlarına itiraz kanun yolunun açık olduğu hususu madde metninde yer almaktadır. Bu itirazın içeriği, yalnız “ölçüsüzdür” cümlesinden ibaret bırakılmamalıdır. İtiraz dilekçesi; bir, temsil edilen kişinin gerçekten kanundaki suç ailesi kapsamında bulunup bulunmadığını; iki, avukat hakkında anılan suçlardan resmî soruşturma veya kovuşturma mevcut olup olmadığını; üç, savcılık talebinin dosyaya girip girmediğini; dört, yasağın bir yıllık temel süre ve uzatma sınırları içinde kalıp kalmadığını; beş, baro bildirimi ve yeni müdafi atama sürecinin savunma boşluğu doğurup doğurmadığını birlikte tartışmalıdır.

Bu noktada 267 ve 268. maddelerdeki itiraz rejimi ile 151’in birlikte okunması gerekir. Karar hangi merci tarafından verilmişse, itirazın kanuni yolu ve süre rejimi buna göre belirlenir. Uygulamada en sık hak kaybı, itiraz dilekçesinin yalnız yasaklama tedbirine odaklanıp, aynı anda yeni müdafiye hazırlık süresi talep edilmemesi nedeniyle doğmaktadır. Oysa yasaklama kararı kaldırılmasa dahi yeni görevlendirilen müdafi lehine mehil istemek mümkündür ve çoğu dosyada zorunludur. Söz konusu çift eksenli strateji kurulmadığında savunma bir yandan müdafi değişikliği yaşarken diğer yandan esasa temas eden işlemler devam edebilmektedir.

V. Cezaevi görüşme yasağı, yeni müdafiye geçiş, belge ve delil hazırlığı; 151/6’nın en ağır pratik sonucudur

151/6 çoğu zaman atlanan fakat en sert sonuç doğuran fıkradır. Yasaklama kararının bir örneği ilgili baroya derhâl bildirilir ve ayrıca hakkında yasaklama kararı verilen avukatlar, tutuklu bulunan şüpheli, sanık veya hükümlüyü ceza infaz kurumunda veya tutukevinde ziyaret edemez. Üstelik bu yasak, yalnız yasaklama kararının verildiği dosya ile sınırlı düşünülmemelidir; madde metni, başka işlerde de tutuklu kişiyle cezaevi görüşmesini etkileyebilecek bir fiili sonuç üretmektedir. İşte bu yüzden yeni müdafinin görevlendirilmesi salt imza atacak bir isim bulmaktan ibaret olamaz.

Halit Kara kararının ışığında bakıldığında, devletin pozitif yükümlülüğü yalnız müdafi atamakla tüketilemez. Tutuklu sanığın resen görevlendirilen müdafi ile ceza infaz kurumunda görüşememesi, müdafi yardımından yararlanma hakkını ihlal edebilir. AYM bu kararda, yetkili makamların görevlendirilen müdafinin gerçekten hukuki yardımda bulunup bulunmadığını değerlendirmesi gerektiğini açıkça vurgulamıştır. Aynı karar, 151/1 mantığını güçlendirmektedir: sistem, görevini fiilen yerine getirmeyen müdafi ile yetinemez; gerekli müdahaleyi yapmak zorundadır.

İşbu nedenle 151 dosyasında ilk toplanacak belgeler somuttur. Savcılık talep yazısı, yasaklama kararı, itiraz dilekçesi, tebliğ evrakı, baronun yeni müdafi görevlendirme yazısı, cezaevi görüş kayıtları, müdafi değişikliği tutanakları, ertelenen veya ertelenmeyen oturum zabıtları, mütalaa celsesi tarihi, önceki müdafiin çekilme/kaçınma bildirimi, yeni müdafiin savunma için süre talebi ve bunun reddine ilişkin gerekçe dosyaya alınmalıdır. Eğer menfaat çatışması da tartışılıyorsa, Avukatlık Kanunu m. 38 ile önceki temsil ilişkisi ayrıca değerlendirilmelidir.

Ali Adaçay kararı, müdafinin atandığından sanığın haberdar edilmemesinin tek başına ciddi sorun yaratabildiğini göstermektedir. Müdafinin değiştiği dosyalarda eski savunma çizgisi ile yeni savunma çizgisi arasındaki kopukluk, tutuklu kişiyle görüşme imkânı yoksa daha da derinleşir. Kanaatimizce iyi uygulama, yeni görevlendirme yapılır yapılmaz müdafi ile müvekkilin ilk görüşmesinin hangi tarihte gerçekleştiğini dosyada görünür kılmak, bu görüşme gerçekleşmeden esaslı işleme girilmesine itiraz etmek ve gerekirse 151/2 uyarınca erteleme talebini tekrar etmektir.

VI. AYM ve AİHM çizgisi, “teorik avukat” ile “etkili savunma” arasındaki farkı görünür kılmaktadır

AİHM’in Artico kararında kurduğu temel ilke bugün de geçerlidir: Sözleşme, teorik ve görünüşte kalan hakları değil, pratik ve etkili hakları güvence altına alır. Devlet, adli yardım kapsamında bir avukat atamış görünmekle yetinemez; somut şartlarda o yardımın işlemesini de sağlamalıdır. Kamasinski kararı, avukatın görevinin niteliği ile devletin müdahale yükümlülüğü arasındaki çizgiyi daha rafine biçimde tartışır. Beuze kararı ise soruşturmanın ilk ve kritik aşamalarında avukata erişim eksikliğinin, yargılamanın bütününe yayılabilen bir adalet sorunu doğurabileceğini göstermektedir.

Anayasa Mahkemesi içtihadı da aynı çizgiye yaklaşmıştır. Erol Aydeğer ve Ali Adaçay, zorunlu müdafilikte görünüşte temsil ile gerçek savunma arasındaki farkı somut dosyalar üzerinden göstermektedir. Halit Kara, tutuklu sanığın müdafiyle görüşememesini hak ihlali düzeyinde ele almıştır. İsa Özer, mazeretli müdafinin yokluğunda esaslı celsede savunma hakkının kullandırılmamasını savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkı yönünden değerlendirmiştir. Rıdvan Yavaşcan ise 151/3-6 rejiminde müdafilikten yasaklamanın avukatın mesleki hayatına etkisini anayasal incelemeye taşımıştır. Bu kararlar birlikte okunduğunda, 151’in yalnız avukat değişimi maddesi olmadığı; aynı zamanda savunma hakkı ile kamusal güvenlik iddiası arasındaki hassas dengeyi kurduğu görülmektedir.

Doktrinde Hamide Zafer, İsa Başbüyük, Hakan Taş, Recep Doğan ve son dönem DergiPark çalışmaları, savunma hakkının yalnız mahkeme salonundaki söz alma hakkına indirgenemeyeceğini; müdafi ile gizli görüşme, dosyaya nüfuz, mehil, müdafi seçme veya değiştirme imkanları ile birlikte düşünülmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Gülen Soyaslan Akdemir’in soruşturma evresine ilişkin güncel çalışması da, devlet karşısında bireyin dengesini kuran ilk savunma halkasının müdafi yardımı olduğunu isabetle ortaya koymaktadır. Cem Şenol ve Özge Ceren Yavuz Kılıç’ın çalışmaları ise savunma mahremiyeti ile sır saklama eksenini güçlendirmektedir. 151 dosyalarında bu doktrinsel arka plan pratik değere sahiptir; çünkü yeni müdafiye yalnız dosya numarası değil, gerçek savunma alanı açılması gereğini desteklemektedir.

Karşı görüş, görevlendirilen müdafinin mesleki yükümlülüklerinin yerine getirilmemesinin esasen bireysel özen sorunu olduğunu, bu nedenle her aksaklığın devlete yüklenemeyeceğini ileri sürer. AİHM içtihadı da gerçekten bu ayrımı tamamen silmemektedir. Bununla birlikte aynı içtihat, yetkili makamların aksaklığı bildikleri veya makul biçimde bilmeleri gerektiği hallerde müdahale yükümlülüğünün doğduğunu kabul eder. İşbu nedenle 151 dosyasında asıl mesele, mahkemenin veya hâkimin savunma boşluğunu görüp görmediği değil, görünür boşluğa rağmen ne yaptığını veya ne yapmadığını belgelemektir.

VII. En sık yanlış uygulamalar ve itiraz dosyasında görünür kılınması gereken kontrol matrisi

Birinci yanlış uygulama, 151/1 kapsamındaki yokluğu “oturum arasında çözeriz” mantığıyla önemsizleştirmektir. İkinci yanlış, yeni müdafiin süre istemini kayıt altına almadan ya da “dosya basit” gerekçesiyle reddetmektir. Üçüncü yanlış, 151/3 yasaklama tedbirini savcılık talebi olmaksızın fiilen başlatmak yahut talebin içeriğini savunmaya açmamaktır. Dördüncü yanlış, bir yıllık temel süre ile altışar aylık uzatma sınırlarını dosyada açık biçimde izlememektir. Beşinci yanlış, baro bildirimi yapıldıktan sonra yeni müdafiin müvekkille ilk temasına kadar geçen boşluğu hiç tartışmamaktır.

Altıncı yanlış, geçici yasaklama kararının yalnız ilgili dosyayı etkilediği varsayımıdır. Oysa 151/6 bakımından cezaevi görüşme yasağının yayılma etkisi vardır ve bu husus savunma hazırlığını doğrudan kesebilir. Yedinci yanlış, Ali Adaçay çizgisinin gerektirdiği bildirim yükümlülüğünü es geçmektir. Sekizinci yanlış ise 151 itirazını, yalnız yasaklama kararına veya yalnız erteleme talebine indirgeyip iki hattı birleştirmemektir. Savunma tarafı çoğu zaman aynı anda hem tedbirin kaldırılmasını hem de yeni müdafi lehine mehil verilmesini istemelidir.

İtiraz dosyası hazırlanırken aşağıdaki dört adımın aynı gün içinde kurulması en güvenli yöntem niteliğindedir:

1. Kararın ve savcılık talebinin tebliğ ve öğrenme tarihlerini sabitlemek.
2. Yeni müdafi görevlendirilmesi ile müvekkil görüşmesinin hangi tarihte gerçekleştiğini belgelemek.
3. Erteleme veya mehil talebini ayrı başlık halinde tutanağa geçirmek.
4. Yasaklama şartlarının maddi unsurlarını, süre sınırını ve ölçülülük gerekçesini tek tek denetlemek.

VIII. Sık Sorulan Sorular

IX. Uygulama bakımından profesyonel değerlendirme

CMK m. 151 bakımından güvenli dosya yönetimi, avukatın dosyada adının bulunup bulunmadığına bakmakla başlamaz; savunma boşluğunun hangi anda doğduğunu tespit etmekle başlar. Müdafi gelmemiş olabilir, gelmiş fakat hazırlanamamış olabilir, cezaevi görüşmesi yapılamamış olabilir, önceki müdafi çekilmiş olabilir, yeni müdafiin süre talebi tutanağa yansımamış olabilir yahut yasaklama tedbiri nedeniyle dosya bir anda başka avukata devredilmiş olabilir. Her bir durumda ayrı usul aracı devreye girmektedir. Söz konusu nedenle ilk savunma hamlesi, 151/1-2 ile 151/3-6 rejimlerinin hangisinin uygulanacağını açıkça ayırmaktır.

İkinci eşik, zaman yönetimidir. Savunma hakkı çoğu dosyada içerikten önce takvim üzerinde kaybedilmektedir. Yeni müdafiin hangi tarihte görevlendirildiği, müvekkille ilk görüşmeyi hangi tarihte yaptığı, esas hakkındaki mütalaa celsesinden ne kadar önce dosyaya girebildiği, yasaklama kararına itirazın hangi gün verildiği ve uzatma kararlarının hangi günlerle sınırlı olduğu görünür değilse, sonradan yapılan anayasal veya kanun yolu denetimi soyutlaşmaktadır. Bu sebeple iyi dosya pratiği, 151 dosyalarında saat ve tarih disipliniyle çalışır. Her işlem, savunma alanını genişletmiş mi daraltmış mı sorusuyla kayda geçirilmelidir.

Üçüncü eşik, belge ve gerekçe yoğunluğudur. Savcılık talebi yoksa, yasaklama kararı hangi usul temeline oturmuştur? Yeni müdafi süre istemişse, neden ertelenmemiştir? Cezaevi görüşme yasağı nedeniyle savunma hazırlığı aksadıysa, bu aksama hangi resmi kayıtla sabittir? Atanan müdafi sanığa bildirilmemişse, tebliğ ve temyiz sonuçları nasıl doğmuştur? İşbu soruların cevabı somut belge isimleriyle kurulmadığında, 151 itirazları çoğu zaman “savunma hakkı zedelendi” gibi genel cümlelere sıkışmaktadır. Oysa mahkemenin ikna edilmesi, soyut anayasal ilke kadar somut tutanak zincirine bağlıdır.

Rıdvan Yavaşcan kararının ayrıca gösterdiği husus, 151/3-6 rejiminin yalnız temsil edilen kişi yönünden değil avukat yönünden de yoğun sonuç doğurduğudur. Yasaklama kararı, savunma makamına yönelen sıradan bir idarî tedbir değil; mesleki faaliyet, özel hayat, müvekkille temas ve savunmanın sürekliliği üzerinde katmanlı etki üreten ağır bir müdahaledir. Böyle bir müdahalede mahkemenin karar gerekçesi, yalnız kanun maddesini tekrar etmekle yetinemez. Hangi somut risk görülmüştür, niçin daha hafif araç yeterli olmamıştır, neden bu süre seçilmiştir, uzatma kararı hangi yeni maddi veriyle kurulmuştur soruları cevaplanmalıdır. Kanaatimizce gerekçenin bu yoğunlukta kurulmadığı dosyalarda itiraz zemini güçlüdür.

Halit Kara, Ali Adaçay ve İsa Özer kararları birlikte düşünüldüğünde ortaya çıkan ortak sonuç şudur: savunma hakkı, temsil formalitesinden ibaret değildir. Müdafi ile gerçek temas, savunma için makul zaman, tutanak ve tebligat güvenliği, gerektiğinde yeni müdafi lehine erteleme ve müdafi değişikliğinin sanığa bildirilmesi olmaksızın adil yargılanma dengesi kurulmamaktadır. Söz konusu nedenle 151 dosyalarında en isabetli strateji, yalnız kanun yoluna gitmek değil, aynı anda yeni müdafiin çalışma alanını genişletecek bütün ara talepleri de dosyada tutmaktır.

Uygulamada en sık rastlanan zafiyet, yasaklama veya müdafi değişikliği kararının verildiği gün mahkemenin esaslı işleme de devam etmek istemesidir. Savunma tarafı bu anı pas geçmemelidir. Bir yandan karara itiraz ederken diğer yandan 151/2 uyarınca mehil talep edilmeli, tutuklu kişi söz konusuysa yeni müdafi ile ilk görüşme yapılmadan esasa girilmemesi istenmeli, önceki müdafiin dosya notları ile teslim alındığı tutanağa bağlanmalı ve mümkünse savunmanın hangi başlıklarda yeniden kurulacağı somutlaştırılmalıdır. Savunma hakkını koruyan şey, yalnız haklı olmak değil; bu haklılığı işlem anında görünür hale getirmektir.

Buradan çıkan sonuç, 151’in savunma pratiğine verdiği en önemli dersin savunma boşluğunun “küçük usul aksaklığı” sayılamayacağı olduğudur. Müdafiin vakitsiz çekilmesi, yokluğu, yasaklanması veya müvekkille görüşememesi; delil değerlendirmesinden tutukluluk incelemesine, esas hakkındaki mütalaaya cevaptan temyiz stratejisine kadar bütün dosya akışını etkilemektedir. Ceza muhakemesinde savunma, kesintisiz bir hat olarak kurulamadığında sonraki aşamalarda telafi çok güç hale gelmektedir. İşbu nedenle 151, görünenden daha teknik ama aynı ölçüde daha belirleyici bir maddedir.

Anılan nedenlerle, ciddi bir 151 dosyasında savunma çizgisi üç soruya cevap vermelidir: müdafi boşluğu ne zaman doğdu, bu boşluk hangi resmî belgelerle ispatlanabiliyor ve yetkili merci bu boşluğu onarmak için hangi işlemi yapmadı? Bu üç soru doğru cevaplandığında, itiraz dilekçesi yalnız şikâyet metni olmaktan çıkıp somut usul denetimi aracına dönüşmektedir. Ceza Hukuku arşivimiz, bu tür savunma ve usul sorunlarının bitişik maddeler üzerindeki etkisini takip etmek için tamamlayıcı bir başvuru yüzeyi sunmaktadır.

Kaynakça ve Atıf Listesi