CMK m. 225 Çerçevesinde İddianameyle Bağlılık ve Mahkemenin Fiil-Fail Sınırı: Hükmün Konusu, Nitelendirme Serbestisi ve Savunma Riski

Ceza yargılamasında mahkemenin yetkisi çoğu zaman hüküm verildiği anda tartışılır görünse de, gerçek sınır çok daha erken, iddianamenin kabulü anında çizilmektedir. Cumhuriyet savcısının fiili nasıl anlattığı, faili hangi maddi olay örgüsü içinde gösterdiği ve hangi zaman, yer, hareket ve netice halkalarını dava konusu yaptığı; kovuşturmanın omurgasını oluşturmaktadır. Mahkeme bu omurgayı görmezden gelerek iddianamede hiç yer almayan yeni vakıa üzerinden mahkûmiyet kurduğunda, mesele yalnız “yanlış sevk maddesi” meselesi olmaktan çıkmakta; Anayasa m. 36 ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6’ncı maddesinde güvence altına alınan isnadı öğrenme ve savunma hakları doğrudan etkilenmektedir.

CMK m. 225’in iki fıkrası birlikte okunduğunda hassas bir denge ortaya çıkmaktadır. Bir yanda davasız yargılama olmaz ilkesinin doğal sonucu olarak mahkeme, iddianamede gösterilmeyen fiil ve fail hakkında hüküm kuramamaktadır. Diğer yanda ise mahkeme, aynı fiilin hangi suç tipine uyduğunu savcılığın sevk maddesinden bağımsız biçimde değerlendirebilmektedir. Uygulamadaki asıl güçlük, bu iki alanın birbirine taşmasıdır. Mahkemenin fiili yeniden kurduğu yerde 225 ihlali; aynı fiil üzerinde daha ağır veya farklı bir hukuki niteleme yaptığı yerde ise çoğu dosyada CMK m. 226 kapsamında ek savunma eşiği gündeme gelmektedir.

Kanaatimizce 225’in merkezindeki sorun, soyut bir “mahkemenin yetkisi” tartışması değil; dosyanın hangi maddi çekirdek üzerinde yürüdüğünün görünür kılınmasıdır. İddianamenin olay anlatımı bulanıksa, iddianame iadesi istemi zamanında kurulmamışsa, yeni vakıa ile yalnız hukuki nitelik değişikliği arasındaki ayrım tutanakta netleştirilmemişse ve savunma, sevk maddesine değil fiil tanımına odaklanmamışsa, hüküm anında yapılacak itirazların etkisi daralmaktadır. İşbu inceleme, CMK m. 225’i fiil-fail sınırı, iddianame disiplini, savunma hakkı, ek iddianame ihtiyacı, içtihat çizgisi ve somut dosya stratejisi bakımından birlikte değerlendirmektedir.

I. CMK m. 225’in sistematik konumu neden yalnız hüküm anını değil, kovuşturmanın bütün sınırını belirler?

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu‘nun 225’inci maddesi, hükmün konusunu ve mahkemenin suçu değerlendirmedeki yetkisini tek maddede toplamaktadır. Maddenin birinci fıkrası, hükmün ancak iddianamede unsurları gösterilen suça ilişkin fiil ve fail hakkında verileceğini söylemekte; ikinci fıkra ise mahkemenin fiilin nitelendirilmesinde iddia ve savunmalarla bağlı olmadığını düzenlemektedir. Söz konusu yapı ilk bakışta kısa görünmektedir; ancak 170’inci maddede iddianamenin içeriği, 174’üncü maddede iddianamenin iadesi, 176’ncı maddede iddianamenin sanığa bildirilmesi, 206 ve 216’ncı maddelerde delillerin ortaya konulması ile tartışılması ve 230 ile 232’nci maddelerde gerekçe ve hüküm fıkrası kuralları birlikte okunduğunda, 225’in muhakemenin eksen maddelerinden biri olduğu anlaşılmaktadır.

Öğretide Ali Rıza Çınar’ın TBB Dergisi’nde yayımlanan incelemesi, 225’in başlığındaki “suçu değerlendirme” ifadesinin tek başına yeterli olmadığını; maddenin özünde fiilin ve failin sınırını tayin ettiğini vurgulamaktadır. Centel ve Zafer ile Özbek, Kanbur, Doğan, Bacaksız ve Tepe çizgisinde de aynı kabul bulunmaktadır: dava konusu fiili belirleyen metin iddianamedir; mahkeme, yargılamayı bunun dışına taşırsa artık yalnız nitelendirme yapmış olmaz, yeni bir isnat üretmiş olur. Bu nedenle 225, hüküm evresine ait görünse de, iddianamenin kabulünden tefhim anına kadar uzanan bütün bir usul zincirini etkileyen norm niteliğindedir.

İşbu sistematik, savunmanın hangi noktada itiraz geliştireceğini de belirlemektedir. Sevk maddesinin yanlış seçildiği düşünülüyorsa sırf 225 ihlalinden söz etmek isabetli değildir; önce aynı fiilin korunup korunmadığına bakılmalıdır. Buna karşılık iddianamede hiç anlatılmayan hareket, başka mağdur, başka zaman dilimi veya yeni zarar kalemi hükme esas yapılıyorsa artık mesele, ceza normunun yorumundan değil, davanın konusunun genişletilmesinden kaynaklanmaktadır. Uygulamada birçok dosyanın kırılma noktası tam burada oluşmaktadır; çünkü müdafilik pratiği bazen “aynı olayın başka anlatımı” ile “başka olay” arasındaki ayrımı yeterince görünür hale getirmemektedir.

II. Fiil ve fail sınırı hangi ölçütlerle belirlenir; iddianamenin maddi çekirdeği ne zaman yetersiz sayılır?

CMK m. 170, iddianamede yüklenen suçun işlendiği yer, tarih aralığı, sevk maddeleri ve suçun delillerle ilişkilendirilmiş açıklamasını aramaktadır. Buna göre iddianamenin görevi, yalnız “hangi kanuna dayanıldığı”nı göstermek değildir; sanığın savunmasını hazırlayabileceği ayrıntıda fiil tarifini kurmaktır. Doktrinde Seydi Kaymaz’ın “Davasız Yargılama Olmaz İlkesinin İhlal Edilmesi ve Sonuçları” başlıklı çalışmasında isabetle belirtildiği üzere, kamu davasının sınırını sevk maddesi değil, dava nedeni yapılan maddi olay belirlemektedir. Bu nedenle iddianamede tarih aralığı soyut bırakılmış, hareketler torba anlatılmış veya her sanık yönünden hangi katkı biçiminin isnat edildiği ayrıştırılmamışsa, savunma hakkı daha baştan zayıflamaktadır.

Fail bakımından bağlılık, hükmün iddianamede gösterilen kişi hakkında kurulabileceği anlamına gelmektedir. Bunun doğal sonucu olarak mahkeme, iddianamede adlandırılmayan yahut sonradan dosyada rolü belirginleşen bir başka kişi hakkında kendiliğinden mahkûmiyet kuramaz. Fiil bakımından bağlılık ise tek kelimelik suç başlıklarına değil, maddi olay kümesine yöneliktir. Örneğin tehdit suçu başlığı altında açılan davada aynı telefon görüşmesinin niteliği farklı yorumlanabilir; fakat iddianamede hiç yer almayan başka tarihli mesajlaşmalar veya başka mağdura yönelen davranışlar hükmün dayanağı haline getirilemez. Mahkeme aynı fiilin hukuki yüzünü değiştirebilir; yeni fiil ekleyemez.

İddianamenin yetersizliği yalnız teknik bir eksiklik de değildir. Yetersiz olay anlatımı, sanığın hangi delille mücadele edeceğini, hangi tanığa ne soracağını, hangi zaman dilimi için alibi veya teknik kayıt sunacağını belirsizleştirmektedir. Bu nedenle 174’üncü madde kapsamındaki iade mekanizması, şekli bir filtre değil, 225’in gelecekteki uygulanma alanını koruyan ilk güvenlik katmanıdır. İddianamenin iadesi talebi reddedilmiş olsa bile, savunmanın bu eksiklikleri ilk celsede ve özellikle CMK m. 206 kapsamındaki delil tartışmalarında ve tutanak beyanlarında diri tutması gerekir; zira istinaf ve temyizde “hangi fiilin dışına çıkıldığı” sorusu, ancak o kayıtlar üzerinden görünür hale gelmektedir.

III. Mahkemenin hukuki nitelendirme serbestisi nerede başlar, 225 ile 226 arasındaki eşik nerede oluşur?

CMK m. 225/2’nin sağladığı alan, mahkemenin savcının sevk maddesini otomatik biçimde tekrar etmek zorunda olmamasıdır. Bu serbesti ceza muhakemesinin doğası gereğidir; zira hukuk uygulayıcı mahkemedir ve fiilin hangi kanun hükmüne uyduğunu son kertede o belirler. Ancak serbestinin sınırı, fiilin aynı kalmasıdır. Söz konusu nedenle 225’in ikinci fıkrası, mahkemenin yeni vakıa kurmasına değil; mevcut vakıanın hukukî niteliğini yeniden takdir etmesine imkân vermektedir. Bu görünüm, ek savunma hakkını düzenleyen CMK m. 226 ile birlikte okunmadığında kolaylıkla yanlış anlaşılmaktadır.

Süleyman Emre Özdemir’in “Ek Savunma Hakkı (CMK m. 226)” başlıklı çalışması, 225 ile 226 arasındaki ayrımı berraklaştırmaktadır: İddianamedeki maddi olay korunuyor, fakat mahkeme farklı veya daha ağır bir norm uygulamayı düşünüyorsa dosya 226 alanına girmektedir; buna karşılık yeni mağdur, yeni zaman, yeni hareket yahut suçun maddi unsurunu değiştiren yeni olgular devreye giriyorsa artık ek savunma çoğu zaman yeterli olmaz, yeni iddia ve dolayısıyla ek iddianame yahut yeni dava ihtiyacı ortaya çıkar. Doktrindeki baskın görüş de bu yöndedir. Öztürk, Tezcan, Erdem ve diğer yazarlar, ek savunmanın maddi olayın değiştirilmesini meşrulaştıran bir araç gibi kullanılamayacağını vurgulamaktadır.

Kanaatimizce uygulamada en sık hata, 226’yı 225 ihlalini telafi eden bir güvenlik supabı gibi görmektir. Oysa ek savunma, maddi çekirdeği değiştirmez; yalnız aynı çekirdeğe ilişkin farklı hukuki anlamlandırmaya karşı savunma olanağı yaratır. Mahkeme, iddianamede tek bir eylem anlatıldığı halde hükümde zincirleme suçtan söz ediyorsa önce şu soruyu cevaplamak gerekir: Dosyada birden çok eylem dava konusu yapılmış mıdır? Şayet hayır ise, salt ek savunma vererek zincirleme suç hükmü kurmak 225 alanına taşan bir sorun yaratabilir. Aynı şekilde iddianamede belli bir mağdur ve belli bir zarar kalemi anlatılmışken hüküm, daha geniş zarar zinciri üzerinden kuruluyorsa mesele çoğu dosyada yalnız vasıf değişikliği olarak görülemez.

IV. İddianame iadesi, ek iddianame, süre ve kanun yolu bakımından savunmanın hangi merci ve aşamalara odaklanması gerekir?

225 tartışması bakımından ilk eşik, iddianamenin mahkemece kabulünden önceki iade denetimidir. CMK m. 174 uyarınca iddianamenin yüklenen suçu oluşturan olayları mevcut delillerle ilişkilendirerek açıklamaması, kimi dosyada yalnız usul eksikliği değil, ileride 225 ihlaline dönüşecek yapısal problem niteliğindedir. Bu nedenle savunma, ilk celseyi beklemeden dosya erişimi sağlandığı anda iddianamenin maddi olay örgüsünü kontrol etmeli; tarih, yer, mağdur, zarar ve iştirak anlatımındaki boşlukları not etmelidir. Her ne kadar iade kararı kural olarak mahkeme ile savcılık arasındaki ön inceleme alanında görünse de, müdafiin sonraki aşamalarda bu eksikliği sürekli kayda geçirmesi üst derece mahkemesi bakımından önem taşımaktadır.

İkinci eşik, kovuşturma sırasında yeni vakıa veya yeni sanık görünümünün ortaya çıkmasıdır. Cumhuriyet savcısı böyle bir durumda yalnız mütalaasını genişleterek yahut mevcut iddianameyi “yorumlayarak” davanın sınırını büyütemez; yeni fiil için kural olarak yeni iddianame gerekir. Ersan Şen’in ek iddianame tartışmasına ilişkin değerlendirmesi de, mahkemenin maddi olay alanını kendi başına genişletemeyeceğini, ceza davasının çerçevesinin usulüne uygun iddia ile çizileceğini vurgulamaktadır. Mahkeme, yeni fiili fark ettiğinde bunun tutanağa geçirilmesi, savcılığın ayrıca işlem yapması ve mevcut davanın konusu ile yeni olayın ayrıştırılması gerekir.

Kanun yolu bakımından ise 225 ihlali çoğu zaman istinaf ve temyizde “hükmün konusu dışına çıkma” yahut “savunma hakkını kısıtlama” başlıkları altında tartışılmaktadır. Savunmanın süresi, mahkeme kararının türüne göre genel kanun yolu sürelerine tabidir; ancak etkili itiraz için tutanak zemini hükümden önce kurulmalıdır. Hangi vakıanın iddianamede yer almadığı, hangi delilin başka olaya ilişkin olduğu, hangi sevk maddesi değişikliğinin aslında maddi olay değişikliğine dayandığı ve hangi noktada yeni iddianame gerekmesine rağmen bu yola gidilmediği duruşma safhasında görünür kılınmamışsa, üst mahkeme 225 şikâyetini soyut değerlendirebilmektedir. Bu yüzden savunmanın işi yalnız süreyi kaçırmamak değil; temyiz sebebini erken üretmektir.

Bir başka risk alanı, hükmün tefhiminden sonra gerekçeli karar aşamasında ortaya çıkmaktadır. Gerekçeli kararda mahkeme, iddianamedeki olayın sınırını nasıl anladığını ve neden farklı sevk maddesine geçtiğini açık biçimde göstermemişse, 230 ve 232’nci maddeler bakımından da ek sorun oluşmaktadır. O nedenle istinaf dilekçesi hazırlanırken yalnız “225’e aykırılık” demek yeterli değildir; hangi paragrafta yeni vakıa kurulduğu, hangi gerekçede iddianame dışına çıkıldığı ve bunun savunma stratejisini nasıl etkilediği ayrı ayrı yazılmalıdır.

Uygulamada yararlı bir yöntem, kanun yolu dosyasını üç kolonlu kısa bir ek çizelge ile sunmaktır. İlk kolonda iddianamedeki somut olay unsuru; ikinci kolonda hükümde dayanak yapılan olgu; üçüncü kolonda ise farkın savunma bakımından doğurduğu zarar gösterilir. Örneğin “iddianame tek teslim işlemini konu alıyor; hüküm üç sevkiyat varsayıyor; sanık bu ek sevkiyatlar yönünden delil toplama ve tanık sorgulama imkânı bulamadı” biçimindeki bir şema, soyut 225 itirazından çok daha açıklayıcıdır. Aynı yöntem iştirak rolü, mağdur sayısı, zarar miktarı, suç tarihi ve suçun işlendiği yer bakımından da uygulanabilir. Mahkeme hükmünün hangi satırda iddianame çizgisini aştığı somutlaştırıldığında, kanun yolu merciinin dosyayı maddi çekirdek üzerinden yeniden okuma ihtimali yükselmektedir.

V. Delil, belge, ispat yükü ve dosya hazırlığı bakımından 225 tartışması nasıl somutlaştırılmalıdır?

CMK m. 225 başlığında savunmanın ana ispat yükü, “iddianamedeki olay budur; hükümde kullanılan olay ise bundan farklıdır” ayrımını belgesel olarak görünür kılmaktır. Bunun için iddianamenin tam metni, kabul şerhi, tensip zaptı, duruşma tutanakları, bilirkişi raporları, tanık beyanları, mütalaa ve esaslı celse ara kararları aynı zaman çizgisine oturtulmalıdır. Hangi delilin hangi vakıayı ispat için toplandığı açık değilse, mahkeme farklı vakıayı aynı delil kümesiyle meşrulaştırmaya daha yatkın hale gelmektedir. Özellikle iştirak, zincirleme suç, zarar miktarı, mağdur sayısı ve suç tarih aralığı gibi dosyalarda bu ayrım belirleyicidir.

Belge mimarisinin ikinci katmanı, iddianamedeki olay örgüsünü test edecek dış kayıtların toplanmasıdır. İletişim tespit kayıtları, kamera kayıtları, HTS dökümleri, banka hareketleri, bilirkişi hesap tabloları, kurum yazışmaları, fiziki teslim belgeleri, tutanaklar ve elektronik loglar; her biri hangi maddi çekirdeğin dava konusu yapıldığını göstermeye yarayabilir. Örneğin iddianame tek bir teslim işlemini anlatırken hüküm birden çok sevkiyatı esas alıyorsa, sevk irsaliyeleri ve tarihli teslim kayıtları 225 itirazının ana omurgası haline gelebilir. Benzer biçimde iddianame belli bir tarihteki tehdidi konu alırken hüküm başka tarihli mesajlaşmaları dayanak yapıyorsa, dökümün kronolojisi doğrudan belirleyici olacaktır.

Üçüncü katman, tutanak disiplini ve sözlü savunmanın yazılı iz bırakmasıdır. CMK m. 219 ile CMK m. 221 incelemelerinde de görüldüğü üzere, üst mahkeme çoğu zaman dosyayı tutanak üzerinden okumaktadır. Savunmanın “iddianamede olmayan vakıa” itirazı, soyut sözlü serzeniş olarak kalmamalı; açık tarih ve olay atfıyla tutanağa geçirilmelidir. Aksi halde mahkeme hükümde geniş anlatım kurduğunda, savunma tarafının buna o anda itiraz etmediği ileri sürülebilmektedir.

Dosya hazırlığının dördüncü katmanı, alternatif savunmaların birbirine karıştırılmamasıdır. Beraat, nitelik değişikliği, hukuka aykırı delil, usul eksikliği ve 225 ihlali aynı dilekçede birlikte ileri sürülebilir; ancak her biri ayrı ispat malzemesiyle desteklenmelidir. Uygulamada sık görülen hata, “suç oluşmadı” savunması ile “mahkeme iddianame dışına çıktı” savunmasının tek paragrafta eritilmesidir. Oysa ilki maddi vakıanın ispatı ile, ikincisi davanın sınırı ile ilgilidir. Mahkeme ilk savunmayı reddetse bile ikinci savunma geçerliliğini koruyabilir. Bu nedenle dosya klasörlemesinde 225 başlığına özgü belgeler ayrıca ayrılmalı; iddianame, ara kararlar, mütalaa değişiklikleri ve tutanak beyanları kendi içinde numaralandırılmalıdır.

VI. AYM ve AİHM kararları ile doktrindeki tartışma, 225’in uygulama sınırını hangi ölçütlerle somutlaştırmaktadır?

Anayasa Mahkemesi’nin Ali Kemal Tekin kararında ortaya koyduğu çerçeve, 225 tartışmasının anayasal omurgasını kurmaktadır. Mahkeme, suç isnadı altındaki kişiye savunma hakkının gerçek anlamda sağlanabilmesi için isnadın hem sebep hem nitelik yönünden bildirilmesi gerektiğini; hangi fiilin, nerede ve ne zaman işlendiğinin savunmayı hazırlamaya yeterli ayrıntıda açıklanmasının zorunlu olduğunu belirtmektedir. Bu yaklaşım, 225’in yalnız yargılama sonundaki bir yetki maddesi değil, suçlamayı öğrenme hakkının maddi zemini olduğunu göstermektedir. Aynı kararda hukuki nitelik değiştiğinde de sanığın bu değişiklikten haberdar edilmesi gerektiği vurgulanmakta; böylece 225 ile 226 arasındaki anayasal köprü kurulmaktadır.

Salih Öz kararı, bu köprünün somut ihlal örneklerinden biridir. AYM’nin özetlediği olayda başvurucu, iddianamede azmettirme ve belirli sevk bentleri üzerinden yargılanmış; nihai hükümde ise farklı fail rolü ve daha ağır nitelikli görünüm üzerinden mahkûm edilmiştir. Mahkeme, değişen suçlama konusunda etkili savunma olanağı tanınmadığını değerlendirerek ihlal sonucuna ulaşmıştır. Söz konusu karar, aynı fiil üzerinde hukuki vasıf değişikliği yapılırken dahi savunmanın gerçekten hazırlanabilir halde tutulmasının zorunlu olduğunu, aksi halde 225’in ikinci fıkrasına dayanılarak kurulan serbestinin anayasal sınırı aşacağını göstermektedir.

Ufuk Rıfat Çobanoğlu ve İsmail Reçber kararlarında ise savunma için gerekli zaman ve kolaylık boyutu öne çıkmaktadır. AYM, isnadı öğrenme hakkının salt soyut bilgilendirme ile değil, değişen suçlamaya karşı etkili hazırlık yapma imkânıyla birlikte okunması gerektiğini belirtmektedir. Bir başka ifadeyle mahkeme, “farklı düşünebilirim” demekle yetinemez; somut suçlama değişikliğini bildirmeli ve savunmanın cevap üretebileceği gerçek fırsatı yaratmalıdır. Mustafa Aslan başvurusunda da AYM arama kayıtları, iddianamede talep edilmeyen 3713 sayılı Kanun uygulamasının ek savunmasız devreye sokulması şikâyetinin aynı anayasal eksende tartışıldığını göstermektedir.

AİHM’in Pélissier and Sassi v. France kararı ile Mattoccia v. Italy kararı, Türk hukukundaki 225-226 ayrımının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi zeminindeki karşılığını teyit etmektedir. Pélissier ve Sassi’de Mahkeme, sanıkların hukuki vasfı değiştirilen isnattan önceden haberdar edilmemesini adil yargılanma güvencelerine aykırı bulmuştur. Mattoccia kararında ise suçlamanın ayrıntı düzeyi ile sonradan yapılan nitelik değişikliğinin yeterince somut bildirilmemesi üzerinde durulmuştur. Bu iki karar, savunmanın yalnız soyut suç başlığını değil, mahkemenin benimseyebileceği hukuki yönelişi de makul ölçüde öngörebilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Doktrinde baskın görüş, mahkemenin nitelendirme serbestisinin korunması gerektiği; ancak bu serbestinin yeni vakıa kurma aracı haline gelmemesi yönündedir. Çınar ve Kaymaz’ın yaklaşımı burada güçlüdür. Buna karşılık bazı uygulama metinlerinde 225/2 geniş yorumlanmakta ve fiil anlatımıyla sevk maddesi arasındaki mesafe mahkeme lehine fazla açılmaktadır. Kanaatimizce baskın doktrin daha isabetlidir; zira ceza yargılamasında maddi olayın sınırı belirsiz bırakıldığında mahkemenin hukuk uygulama yetkisi genişlememekte, savunmanın güvence alanı daralmaktadır. İşbu nedenle 225’in merkezine “mahkeme her şeyi yeniden değerlendirebilir” yaklaşımı değil, “mahkeme aynı olayı hukuken yeniden okuyabilir” yaklaşımı yerleştirilmelidir.

VII. Hangi yanlış uygulamalar 225 ihlaline dönüşür ve savunma bakımından hangi hak kayıplarını doğurur?

Uygulamada ilk yanlış örnek, iddianamede tek eylem anlatıldığı halde hükümde çok eylemli yapı kurulmasıdır. Özellikle zincirleme suç, temadi eden fiil, birden çok mağdur veya birden çok tahsilat kalemi içeren dosyalarda bu risk büyümektedir. Mahkeme, aslında ayrı ayrı araştırılması gereken olayları “aynı suç işleme kararı” söylemiyle birleştirip hüküm kurduğunda, savunma hangi somut olaya karşı delil üretmesi gerektiğini yitirebilmektedir. Bu görünümde yalnız 226 uyarınca ek savunma verilmesi çoğu zaman yeterli olmaz; çünkü tartışılan artık normun adı değil, maddi olayın genişliğidir.

İkinci yanlış örnek, fail rolünün sessizce değiştirilmesidir. İddianame yardım eden veya azmettiren rolü üzerinden yürürken mahkeme doğrudan fail gibi gerekçe kuruyorsa, savunmanın stratejisi kökten etkilenmektedir. Zira iştirak türleri, delil değerlendirmesi, kastın görünümü ve hareket üzerindeki hâkimiyet tartışmaları birbirinden farklıdır. Salih Öz kararının öğrettiği ana derslerden biri budur: Fail rolündeki değişim, soyut sevk maddesi düzeltmesi gibi görülemez; sanığın savunma kurgusunu yeniden yazmasını gerektirir.

Üçüncü risk alanı, iddianamenin eksik olay anlatımının gerekçeli karar aşamasında tamamlanmasıdır. Mahkeme, duruşma boyunca hiç konuşulmayan ayrıntıları gerekçeli kararda “dosya kapsamından anlaşılmaktadır” formülüyle eklediğinde, savunma buna karşı çıkma imkânını kaybetmektedir. Bu yöntem 225 bakımından özellikle sakıncalıdır; çünkü dava konusu maddi olayın sınırı, gerekçeli karar kalemiyle sonradan genişletilemez. Aynı sakınca, bilirkişi raporunun mahkemece yeni isnat üretmek için kullanılmasında da doğmaktadır. Rapor, iddianamedeki olayı aydınlatabilir; dava konusu yapılmayan yeni maddi zemini hükme taşıyamaz.

Dördüncü yanlış uygulama, savunmanın 225 itirazını yalnız son celsede genel cümlelerle dile getirmesidir. Oysa dosya stratejisi daha erken kurulmalıdır. geç bildirilen delil, rapor ve belge tartışması ile hukuka uygun delil filtresi başlıklarında olduğu gibi, her yeni delilin hangi fiile ilişkin olduğu o anda işaretlenmelidir. Böyle yapılmadığında, hüküm anında “dosya zaten bunu gösteriyordu” savunmasına karşı güçlü pozisyon kurmak zorlaşmaktadır.

Beşinci risk alanı, kurum suçları ve çok sanıklı dosyalarda yanlış hasım veya yanlış işlem katmanının aynı davaya taşınmasıdır. Özellikle kamu zararı, ihaleye fesat, zimmet, nitelikli dolandırıcılık, banka ve şirket suçları gibi dosyalarda iddianame kimi zaman yönetim kurulu kararı, ödeme emri, teknik rapor ve fiili tahsil hareketini yeterince ayırmadan toplu anlatım kurmaktadır. Mahkeme de bu bulanık zeminde, sanığın hangi işlem nedeniyle hangi sonuçtan sorumlu tutulduğunu sonradan genişletebilmektedir. Böyle hallerde savunmanın her işlem basamağı için ayrı bir sorumluluk çizelgesi hazırlaması; kararın hangi kurumsal imzaya, hangi ödeme talimatına, hangi teslim yahut tahsil hareketine dayandığını sorması gerekir. Aksi halde 225 tartışması yalnız teorik düzeyde kalmakta, somut sorumluluk zinciri görünmez hale gelmektedir.

VIII. Sık sorulan sorular