CMK m. 27’de Ret Mercii: Hâkimin Reddi İstemine Karar Verecek Mahkeme, Heyet Teşkili ve Dosya Güvenliği

Ceza muhakemesinde hâkimin reddi tartışması çoğu kez ret sebebine yoğunlaşmakta; ret istemine kimin karar vereceği, karar merciinin hangi heyetten teşekkül edeceği ve reddedilen hâkimin dosya içindeki rolünün hangi noktada kesileceği ikinci plana itilmektedir. Oysa tarafsız mahkeme güvencesinin pratikte korunup korunmadığı, yalnız ret sebebinin kuvvetine değil, söz konusu talebin hangi kurumsal kapıdan geçirildiğine de bağlı bulunmaktadır. Aynı hâkim yahut önceki kanaatini dosyaya taşımış aynı heyet, kendi hakkındaki ret tartışmasını doğrudan veya dolaylı biçimde yönlendirdiğinde, mesele yalnız şekil eksikliği olmaktan çıkmakta; Anayasa m. 36 ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 düzeyinde objektif tarafsızlık sorunu doğurmaktadır.

CMK m. 27 bu nedenle teknik bir görev kuralı değil; ret müessesesinin ciddiyetini koruyan kurumsal sigorta hükmü niteliğindedir. Hangi dosyada ağır ceza mahkemesinin numara olarak kendisini izleyen dairesinin devreye gireceği, hangi dosyada en yakın ağır ceza mahkemesine gidileceği, sulh ceza hâkimi bakımından hangi asliye ceza mahkemesinin karar vereceği ve bölge adliye mahkemesi ceza dairesi başkan ve üyeleri yönünden heyetin nasıl tamamlanacağı, itiraz stratejisini doğrudan belirlemektedir. Savunma yahut katılan vekili açısından asıl mesele, ret sebebini soyut bir tarafsızlık yakınması halinde bırakmak değil; doğru merciyi, doğru süreyi ve doğru belge setini aynı dosya içinde görünür hale getirmektir.

CMK m. 27, ret müessesesi içinde hangi normatif işleve sahiptir?

CMK m. 27, CMK m. 24 ile m. 31 arasındaki ret rejiminin kurumsal düğüm noktasını oluşturmaktadır. M. 24 ret sebebinin hangi hâllerde doğabileceğini, m. 25 sürenin ne zaman başlayacağını, m. 26 başvuru kanalını ve içerik yükünü, m. 27 karar merciini, m. 28 kanun yolu imkânını, m. 29 ise ret beklerken hangi işlemlerin yapılabileceğini göstermektedir. İşbu zincirde m. 27’nin özgül görevi, ret talebini reddedilen hâkimin doğrudan etki alanından çıkarıp bağımsız bir yargısal göz önüne taşımaktır. Tarafsızlık kuşkusunu denetleyecek yapının kendisi tarafsız görünmüyorsa, ret kurumunun içeriği büyük ölçüde boşa düşmektedir.

Hükmün birinci fıkrasında yer alan “hâkimin reddi istemine mensup olduğu mahkemece karar verilir” cümlesi, ilk bakışta aynı mahkeme içinde kalındığı izlenimi yaratabilmektedir. Ancak aynı fıkranın devamındaki bentler, bu ifadenin aynı kişi yahut aynı dar heyet anlamına gelmediğini açıkça göstermektedir. Asliye ceza hâkimi bakımından karar ağır ceza mahkemesine, ağır ceza mahkemesi üyesi bakımından ise aynı yerdeki başka daireye veya en yakın ağır ceza mahkemesine ait kılınmıştır. Söz konusu düzenleme, “aynı mahkeme” ibaresinin kurumsal aidiyeti, “başka heyet” ibaresinin ise tarafsızlık filtresini ifade ettiğini ortaya koymaktadır.

Faruk Turhan’ın ceza muhakemesinde hâkimin tarafsızlığına ilişkin çalışmaları, ret prosedürünün yalnız bireysel kuşkuya değil, kurumsal görünüşe de cevap vermesi gerektiğini belirtmektedir. Selahattin Kolcu ile Sezin Duygu Tuncer de anılan hükmün, ret talebini salt şekli bir işletten ibaret görmediğini; merci belirlenmesinin doğrudan adil yargılanma hakkının taşıyıcı unsurlarından biri olduğunu vurgulamaktadır. Karşı yönde daha pratik bir yaklaşım, ret kurumunun çoğu dosyada yargılamayı yavaşlatmak için işletildiğini, bu nedenle m. 27’nin dar yorumlanmasının usul ekonomisini güçlendireceğini ileri sürmektedir. Bu görüş belli dosyalarda ikna edici görünse de, reddedilen hâkimin etkisini sınırlamayan bir dar yorumun hukuk güvenliğini zayıflattığı açıktır. Kanaatimizce usul ekonomisi, merciyi daraltmakla değil, ciddi ret talebini doğru heyete hızla yönlendirmekle sağlanmaktadır.

Asliye ceza, ağır ceza, sulh ceza ve tek hâkimli mahkeme bakımından karar mercii nasıl belirlenir?

CMK m. 27’nin uygulamadaki en görünür işlevi, reddedilen hâkimin görev yaptığı yargısal yapıya göre karar merciini ayrıştırmasıdır. Bu ayrım yalnız teorik değildir; yanlış merci önüne giden ret istemi ya usulden bekletilmekte ya da hatalı heyet teşekkülü ile karara bağlanmaktadır. Özellikle birden fazla ağır ceza dairesi bulunan merkezlerde “numara olarak kendisini izleyen daire” kuralı, son daire bakımından “bir numaralı daire”ye dönüşen döngüsel bir sistem kurmaktadır. O yerde tek ağır ceza dairesi varsa, aynı şehir içinde alternatif aramak değil, en yakın ağır ceza mahkemesine yönelmek gerekir. Sulh ceza hâkimliklerinde ise kararın doğrudan başka sulh ceza hâkimliğine değil, yargı çevresi içindeki asliye ceza mahkemesine ait olması dikkat çekmektedir.

Asliye ceza ve sulh ceza ayrımı çoğu dosyada gereksiz bir teknik ayrıntı gibi algılanmakta; oysa yanlış kategori seçimi, ret isteminin aylar sonra usul hatası nedeniyle tartışılmasına yol açabilmektedir. Sulh ceza hâkimliğine karşı ret isteminde başka bir sulh ceza hâkimliğinin değil, asliye ceza mahkemesinin devreye girmesi, kanun koyucunun soruşturma evresindeki denetimi daha genel bir ilk derece mahkemesi filtresine bağlama tercihidir. Bu tercih, soruşturma evresinde aynı sulh ceza çevresi içinde dönen kapalı inceleme ihtimalini zayıflatmayı amaçlamaktadır.

Ağır ceza heyetlerinde ise “numara olarak kendisini izleyen daire” kuralı, dosyanın aynı bina içinde kalmasına rağmen aynı kanaat kümesinden uzaklaştırılmasını hedeflemektedir. Söz konusu sistem, son numaralı daire için birinci daireye dönerek tamamlanmaktadır. Bu teknik görünüm küçümsenmemelidir. Özellikle aynı olayın basında geniş yer aldığı, heyetler arasında görev paylaşımının fiilen bilindiği veya önceki usul işlemleri nedeniyle kanaat oluşma riskinin yükseldiği dosyalarda, doğru dairenin belirlenmesi ret müessesesinin gerçek etkisini belirlemektedir.

Heyet teşekkülü, son numaralı daire kuralı ve bölge adliye mahkemesi ceza dairesi bakımından hangi sınırlar geçerlidir?

CMK m. 27’nin en hassas alanı, ret talebinin hangi fiziksel mahkemede değil, hangi heyet kompozisyonuyla karara bağlanacağı meselesidir. Ağır ceza mahkemelerinde numara olarak izleyen daire kuralı görünüşte basit olsa da, uygulamada iki ayrı hata doğurmaktadır. İlk hata, ret konusu üyenin aynı daire içinde müzakereye fiilen etki etmeye devam etmesi; ikinci hata ise ret talebinin yanlışlıkla önceki ara kararlara katılmış üyelerin oluşturduğu başka bir heyete gitmesidir. Tarafsızlık güvencesi yalnız reddedilen üyenin toplantıya katılmamasıyla sınırlı değildir; önceki kanaatin kurumsal akış içinde yeniden üretildiği görünüm de bertaraf edilmelidir.

Anayasa Mahkemesi’nin Serkan Şeker kararında, önceki aşamada şikâyeti reddeden hâkimin sonradan denetim merciinde yer alması objektif tarafsızlık bakımından sorunlu görülmüştür. Seyfi Gür kararında da benzer biçimde, infaz hâkimliği kararını veren yapının itiraz incelemesine dolaylı olarak taşınması ihlal sonucuna bağlanmıştır. Bu kararlar doğrudan CMK m. 27 metnini yorumlamamakla birlikte, anılan hükmün neden yalnız görev cetveli mantığıyla okunamayacağını açıkça göstermektedir. Karar merciinin dışarıdan bakıldığında gerçekten yeni bir göz oluşturması gerekir. Aksi halde ret prosedürü görünüşte işletilmekte, fakat özü itibarıyla aynı kanaat çevresi içinde kalmaktadır.

Bölge adliye mahkemesi ceza dairesi başkan ve üyeleri bakımından kanun, ret istemine yine üyesi olduğu dairenin, fakat reddedilen kişi katılmaksızın bakacağını öngörmektedir. Bu özel rejim, BAM ceza dairelerinin yapısal niteliğinden kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte “katılmama” yalnız fiziksel yokluk olarak anlaşılmamalıdır. Dosyanın tevzi süreci, tutanak kayıtları ve gerekçe dili incelendiğinde, reddedilen başkan veya üyenin önceki yönlendirmesinin metne sinip sinmediği de önem taşımaktadır. Nihan Günay ve Abdullah Altun kararlarında görülen anayasal yaklaşım, ret güvencesinin yalnız karar anı ile sınırlı tutulamayacağını; ihlal giderimi ve sonraki inceleme aşamalarında da tarafsız yapı görünümünün korunması gerektiğini göstermektedir.

Hauschildt v. Denmark kararı ise ters yönde önemli bir denge sunmaktadır. AİHM, her önceki usul işleminin otomatik olarak ret sebebi yaratmayacağını, belirleyici olanın önceki kararların esasa temas derecesi ve kanaat yoğunluğu olduğunu vurgulamaktadır. İşbu nedenle her dosyada “önce birlikte oturmuşlardı” demek yetmez; önceki rolün ret mercii bakımından neden sorun yarattığı somutlaştırılmalıdır. Doktrinde Centel ile Ömeroğlu’nun yaklaşımı da bu çizgiyle uyumludur: tarafsızlık güvencesi, soyut rahatsızlık duygusuna değil, objektif görünüşü bozabilecek kurumsal rol yoğunluğuna dayanmalıdır.

CMK m. 27’deki merci kararı ile CMK m. 31’deki geri çevirme kararı nasıl ayrılır?

Uygulamada en sık karışan nokta, ret isteminin esastan değerlendirilmesi ile geri çevirme eşiğinin aynı şey sanılmasıdır. CMK m. 31, ret isteminin süresinde yapılmaması, ret sebebi ve delillerinin gösterilmemesi yahut istemin duruşmayı uzatmak amacıyla ileri sürüldüğünün açıkça anlaşılması hâllerinde geri çevirme imkânı tanımaktadır. Buna karşılık m. 27, m. 31 süzgecini geçmiş yahut geçip geçmediği tartışmalı olan talebin hangi yargısal merci tarafından karara bağlanacağını belirlemektedir. Eğer mahkeme, esasen m. 27 merciine taşınması gereken ciddi bir ret talebini, şekli eksiklik görünümü altında m. 31’de eritirse, ret kurumu kağıt üzerinde kalmaktadır.

Ersan Şen’in bu konuya ilişkin değerlendirmesi, uygulamada geri çevirme rejiminin kimi zaman aşırı genişletildiğini göstermektedir. Haklı bir tarafsızlık kuşkusu içeren başvuru, yalnız dilekçenin yazım kusuru yahut öğrenme tarihinin eksik gösterimi nedeniyle eşik aşamasında durdurulduğunda, itiraz stratejisi de yanlış zeminde kurulmaktadır. Çünkü geri çevirme kararına karşı ileri sürülecek itiraz ile esastan kabul etmeme kararına karşı ileri sürülecek itiraz aynı argüman düzenine sahip değildir. Birincisinde mesele, talebin neden ciddi ve incelemeye değer olduğunu göstermek; ikincisinde ise tarafsızlık kuşkusunun neden esastan haklı bulunduğunu açıklamaktır.

Yargıtay 4. Ceza Dairesinin 21.03.2013 tarihli kararı ile Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 10.12.2020 tarihli kararı birlikte okunduğunda, iki temel ilke ortaya çıkmaktadır. İlk ilke, soyut rahatsızlığın ret istemi için yeterli olmayacağıdır. İkinci ilke ise önceki rol, kişisel şikâyet, soruşturma safhasındaki etkinlik yahut hüküm güvenliğini etkileyecek kanaat yoğunluğu bulunan dosyalarda ret isteminin basitçe geçiştirilemeyeceğidir. Söz konusu ayrım, m. 31’in dar ve m. 27’nin etkin işletilmesini zorunlu kılmaktadır.

Süre, öğrenme anı, belge listesi ve gönderme yazısı bakımından dosya nasıl hazırlanmalıdır?

CMK m. 27 tek başına uygulanmaz; m. 25’teki süre disiplini ve m. 26’daki içerik yükü ile birlikte yaşar. Bu sebeple ret mercii tartışması, öğrenme anı gösterilmeden ve somut olgu belgeleri eklenmeden yürütüldüğünde zayıf kalır. Dilekçede en az dört unsurun görünür olması gerekir: ret sebebinin ne olduğu, bu sebebin hangi tarihte öğrenildiği, hangi belge veya tutanakla doğrulandığı ve m. 27 uyarınca hangi merciin karar vermesi gerektiği. Dilekçede yalnız “tarafsızlık kuşkusu” ifadesinin yer alması yetmez; kuşkunun prosedürel adresi de gösterilmelidir.

Belge listesi konuya göre değişmekle birlikte, ceza dosyası pratiğinde bazı kayıtlar neredeyse her zaman önem taşımaktadır. Duruşma tutanakları, UYAP işlem kayıtları, tevzi ve heyet değişikliği yazıları, önceki itiraz veya şikâyet kararları, hâkimin aynı dosyadaki önceki rolünü gösteren ara kararlar, görev dağılım çizelgeleri ve tebligat evrakı ilk sırada yer almaktadır. Ağır ceza daireleri arasında numara ve tevzi uyuşmazlığı doğmuşsa, müzekkere ve yazı işleri kayıtları da dosyaya çekilmelidir. İşbu evrak, ret sebebini değilse bile ret merciinin neden yanlış kurulduğunu ispat bakımından belirleyici olmaktadır.

Öğrenme anı özellikle önem taşımaktadır. M. 25’teki yedi günlük süre, ret sebebinin öğrenildiği tarihten itibaren işlemeye başlayabileceği için; dilekçede bu tarihin açık bırakılması, mahkemeye gereksiz takdir alanı bırakmaktadır. Aydın Alkan ile İbrahim Şener ve Mehmet Habip Kunt kararları, soyut kuşku ile delilli kuşku arasındaki ayrımı keskinleştirmektedir. Aynı ayrım süre yönünden de geçerlidir. “Daha sonra fark ettik” şeklindeki genel ifadeler, ne süre hesabını ne de ret merciini ikna etmektedir. Tarih, belge ve usul hareketi birlikte gösterilmelidir.

Yargıtay, AYM, AİHM ve doktrin çizgisi ret mercii meselesini nasıl okumaktadır?

Objektif tarafsızlık standardı bakımından AİHM’in Piersack ve De Cubber kararları başlangıç noktası oluşturmaktadır. Her iki kararda da Mahkeme, adaletin yalnız yerine getirilmesinin değil, öyle görünmesinin de gerekli olduğunu belirtmiş; önceki rol ile sonraki karar verme fonksiyonu arasındaki aşırı yakınlığın objektif tarafsızlık kuşkusu doğurabileceğini kabul etmiştir. İşbu ilke Türk ceza muhakemesi bakımından, ret talebine kimin karar vereceği sorusunu salt iç idare meselesi olmaktan çıkarmaktadır. Çünkü karar mercii, tarafsızlık kuşkusunun yeniden üretildiği değil, nötralize edildiği yargısal alan olmalıdır.

Anayasa Mahkemesi kararlarında aynı çizgi yerli hukuk mantığı içinde belirginleşmektedir. Serkan Şeker ve Seyfi Gür kararları, önceki karar yahut inceleme sürecinde yer almış kişinin sonraki denetim aşamasında bulunmasının ihlal sonucu doğurabileceğini göstermektedir. Nihan Günay ve Abdullah Altun kararları ise, tarafsızlık sorununun yalnız ilk hüküm anına değil, itiraz ve giderim aşamalarına da sirayet edebileceğini ortaya koymaktadır. Ömer Çapın kararı, somut olay bağlantısı kurulmadan soyut rahatsızlık üzerinden ret kurumu işletilemeyeceğini; Aydın Alkan ve İbrahim Şener ile Mehmet Habip Kunt kararları ise delil ve somutlaştırma yükünün önemini teyit etmektedir.

Doktrinde Faruk Turhan, ret kurumunun kurumsal teminat boyutunu özellikle vurgulamakta; Sezin Duygu Tuncer ile Selahattin Kolcu, reddedilen hâkimin karara katılmaması ilkesinin yalnız fiziksel toplantı düzeyinde değil, prosedürel etki düzeyinde de okunması gerektiğini savunmaktadır. Centel ve Ömeroğlu, tarafsızlık kuşkusunun nesnelleştirilmesine özel ağırlık vermektedir. Özbek, Öztürk ve Yenisey çizgisi ise ret hakkının kötüye kullanım riskini teslim etmekle birlikte, bu riskin doğru merci kurulmaksızın bertaraf edilemeyeceğini kabul etmektedir. Karşı görüş, aynı adliyede numara değişikliğinin gerçek bir tarafsızlık farkı yaratmadığını ileri sürebilir. Bu itiraz belirli merkezlerde anlaşılabilir görünmektedir; ne var ki kanun koyucu tam da bu sakıncayı azaltmak için son daireyi birinci daireye, tek daireyi de en yakın ağır cezaya yönelten katmanlı bir model kurmuştur. Kanaatimizce çözüm, bu modelin etkisizleştirilmesi değil; hangi dosyada neden yetersiz kaldığının somut biçimde gösterilmesidir.

Yanlış uygulama örnekleri hangi hak kayıplarını doğurur?

Birinci yanlış uygulama, reddedilen hâkimin ret talebini fiilen yönetmeye devam etmesidir. Hâkim, m. 26/3 kapsamında yazılı görüş bildirebilir; ancak gönderme yazısının dilini belirleyen, hangi eklerin dosyaya konulacağına yön veren veya müzakere öncesi heyet üzerinde etkili görünen bir konuma kaydığında objektif tarafsızlık görünümü zedelenmektedir. Özellikle küçük yargı çevrelerinde bu görünüm daha da hassastır. Savunma açısından mesele, kişisel suçlama üretmek değil; süreçte hangi işlemle bu etkinin dışarıdan görülebildiğini kayda geçirmekten ibarettir.

İkinci yanlış uygulama, m. 27 mercii kurulmadan önce ret talebinin “zaten sonuç değişmez” yaklaşımıyla dosya dışında tutulmasıdır. Böyle bir durumda taraf, esasa ilişkin önemli işlemlerin aynı heyet önünde yapılmaya devam ettiğini görmekte; sonradan itiraz ettiğinde ise “talep zaten etkisizdi” argümanıyla karşılaşabilmektedir. M. 29 yalnız gecikmesinde sakınca bulunan işlemleri korur; esasa temas eden yargısal işlemler için sınırsız bir serbesti tanımaz. Bu sınırın aşılması, hüküm güvenliğini de zedelemektedir.

Üçüncü yanlış uygulama, her önceki usul işlemini otomatik ret sebebi saymaktır. Böyle bir yaklaşım ret kurumunu aşırı genişletir, m. 31 geri çevirme rejimini davet eder ve gerçekten güçlü dosyaların inandırıcılığını azaltır. Hauschildt’in dengeleyici çizgisi burada önemlidir. Hâkimin daha önce verdiği her ara karar değil; sonraki incelemede tarafsız görünmesini makul gözlemci açısından zedeleyecek yoğunlukta bir önceki rol önem taşımaktadır. Dosyada bu ayrım kurulmazsa, kuvvetli ret sebebi ile zayıf ret yakınması aynı torbaya düşmektedir.

Dördüncü yanlış uygulama, kanun yolunun yanlış teşhis edilmesidir. CMK m. 28 uyarınca ret isteminin kabulüne ilişkin kararlar kesin, kabul edilmemesine ilişkin kararlar ise itiraza tabidir. Geri çevirme kararının niteliği ise ayrıca tartışılmalıdır. Kararın adının değil, içeriğinin okunması gerekir. Aksi halde savunma, yanlış merci önünde yanlış itiraz dili kurmakta; süre hesabı ile gerekçe eksenini birbirine karıştırmaktadır. Söz konusu nedenle karardan hemen sonra tutanak, ara karar numarası, kararın dayandığı madde ve karar veren heyetin kompozisyonu birlikte kayda alınmalıdır.

Dosya üzerinde hızlı kontrol için hangi merci ve risk matrisi kullanılmalıdır?

Sık sorulan sorular