Görevli Mahkeme Nasıl Belirlenir? HMK 1 Görev Kuralı, Dava Şartı ve Görevsizlik Riski

Görevli mahkeme seçimi, dava dilekçesinin başındaki mahkeme adından ibaret değildir. HMK m. 1, mahkemelerin görevini ancak kanunun belirleyebileceğini ve görev kurallarının kamu düzeninden olduğunu kabul etmektedir; dava doğru vakıalarla açılmış olsa bile görevli mahkeme hatalı seçildiğinde, dosya esasa geçmeden usul tartışmasına sıkışmaktadır.

I. Görev Kuralı ve HMK 1’in Yargılamadaki Konumu

Görevli mahkeme, belirli bir uyuşmazlığa aynı yargı kolundaki hangi ilk derece mahkemesinin bakacağını gösteren usul kurumudur. HMK m. 1 bu kurumu taraf iradesinin dışına çıkarır; mahkemenin görevi kanunla düzenlenir, söz konusu kurallar kamu düzenindendir ve mahkeme, taraflar ileri sürmese dahi görev meselesini davanın her aşamasında kendiliğinden incelemekle yükümlüdür.

HMK 1 görev konusunda ne söyler?

HMK m. 1’in kısa metni, usul hukukunda geniş sonuç doğurmaktadır; mahkemelerin görevi kanunla düzenlendiğinden, davanın asliye hukuk, sulh hukuk, aile, iş, tüketici, ticaret veya başka bir özel mahkemede açılıp açılmayacağı kanuni düzenleme ile belirlenir. Süha Tanrıver, sulh-asliye ayrımının uyuşmazlığın yargısal rejimini doğrudan etkilediğini vurgulamaktadır.

Baki Kuru ile Pekcanıtez, Atalay ve Özekes çizgisindeki klasik usul yaklaşımı da görevi mahkemenin dava konusu üzerinde yargılama yetkisini kullanabileceği ilk eşik olarak ele almaktadır. Davacı talebinde haklı olabilir; fakat görevsiz mahkemede yürütülen dosya, doğru mahkemeye aktarılmadıkça esas hakkında sağlıklı hüküm kurulamaz.

Görev ve yetki neden aynı şey değildir?

Görev, mahkemenin türünü; yetki ise görevli mahkemenin coğrafi yerini gösterir. Örneğin alacak davasında görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesi olabilir; yetkili mahkeme ise davalının yerleşim yeri veya sözleşmenin ifa yeri mahkemesi olarak tartışılabilir. HMK m. 1 görevle ilgilidir. HMK m. 10 kapsamında sözleşmeden doğan davalarda yetki farklı bir soruya cevap verir.

Mahkemenin görevli olması HMK m. 114/1-c uyarınca dava şartıdır; mahkeme bunu kendiliğinden inceler. Kesin olmayan yetki itirazı ise HMK m. 116 kapsamında ilk itiraz niteliğindedir ve süresinde ileri sürülmediğinde dinlenmez.

II. Görevli Mahkeme Nasıl Belirlenir?

Görevli mahkeme belirlenirken ilk soru, uyuşmazlığın hangi maddi hukuk ilişkisine dayandığıdır. Hukuki nitelendirme yalnız tarafın dilekçede kullandığı isimle sınırlı değildir; olayların anlatımı, talep sonucu ve kanuni düzenleme birlikte okunur. Talep sonucu başka bir özel mahkemenin görev alanına giriyorsa görev sorunu ortaya çıkmaktadır.

Genel mahkeme ile özel mahkeme arasında hangi sıra izlenir?

HMK m. 2, aksine düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesini genel görevli mahkeme olarak kabul etmektedir. HMK m. 4 ise sulh hukuk mahkemesinin görev alanını kira, ortaklığın giderilmesi, zilyetliğin korunması ve kanunla sulh hukuk mahkemesine bırakılan işler üzerinden belirlemektedir. 5235 sayılı Kanun, hukuk mahkemelerini sulh hukuk, asliye hukuk ve özel kanunlarla kurulan diğer hukuk mahkemeleri olarak ayırmaktadır. Dolayısıyla ilk kontrol, özel kanunla kurulan bir mahkeme veya açık görev kuralı bulunup bulunmadığıdır.

Aile mahkemeleri bakımından 4787 sayılı Kanun m. 4, aile hukukundan doğan dava ve işleri özel görev alanına almaktadır; iş mahkemelerinde 7036 sayılı Kanun, iş ilişkisi ve sosyal güvenlik kaynaklı uyuşmazlıklar için ayrı rejim kurar ve özel görev kuralı varsa asliye hukuk mahkemesinin genel görevi geri çekilir.

Dava değeri görevli mahkemeyi tek başına değiştirir mi?

HMK m. 2, asliye hukuk mahkemesinin görevini dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın kurar. Bu düzenleme, eski dönem değer temelli ayrımların önemli bölümünü ortadan kaldırmıştır. O nedenle yalnız alacağın yüksek veya düşük olması, tek başına görevli mahkemeyi değiştirmez. Asıl belirleyici unsur, uyuşmazlığın türü ve özel kanunla başka bir mahkemeye bırakılıp bırakılmadığıdır.

Tanrıver’in sulh hukuk ve asliye hukuk ayrımına ilişkin değerlendirmesi, bu noktada işlevseldir. Kanaatimizce görev kuralı, tarafların usul ekonomisini yönetebileceği esnek bir seçenek değil, mahkemenin yargılama yetkisinin kanuni sınırıdır; talep sonucunun bölünmesi veya terditli talep hâlinde her talebin görev dayanağı ayrıca incelenmelidir.

III. Görevsizlik Kararı, İki Haftalık Süre ve Dava Şartı Riski

Görevsizlik kararı, davanın maddi hukuk bakımından haksız olduğu anlamına gelmez; mahkemenin uyuşmazlığı incelemeye kanunen yetkili türde olmadığını gösterir. HMK m. 20, böyle bir karardan sonra dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi için taraflara belirli bir başvuru yükü getirir. Söz konusu yük yerine getirilmezse dosya yalnız beklemez; dava açılmamış sayılır.

İki haftalık başvuru süresi ne zaman başlar?

HMK m. 20’ye göre görevsizlik kararı verildiği anda kesin ise süre tebliğden başlar; karara karşı kanun yolu açıksa ve taraf kanun yoluna başvurmazsa süre kararın kesinleştiği tarihten itibaren işler, kanun yolu başvurusu reddedilmişse ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde gönderme talep edilmelidir. Bu süre, dosyanın kendiliğinden dolaşacağı varsayımıyla ihmal edilemez.

Başvuru, yeni mahkemeye değil görevsizlik kararı veren mahkemeye yapılır. Dilekçede kararın kesinleşme veya tebliğ tarihi, gönderilmesi istenen mahkeme ve HMK m. 20 dayanağı açıkça belirtilmelidir; aksi hâlde harç, süre ve derdestlik tartışmaları gereksiz şekilde büyür.

Mahkemenin görevli olması neden dava şartıdır?

HMK m. 114/1-c, mahkemenin görevli olmasını dava şartları arasında saymaktadır. HMK m. 115 uyarınca mahkeme dava şartlarını yargılamanın her aşamasında kendiliğinden araştırır ve taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilir. Görev noksanlığı giderilebilir bir dava şartı gibi tamamlatılmaz; mahkeme görevsizlik kararı verir ve dosyanın doğru mahkemeye gönderilmesi HMK m. 20 mekanizmasına bağlanır.

Bu ayrım, dava şartı yokluğu ile ilk itiraz arasındaki sınırı görünür kılar. Ahmet Cahit İyilikli’nin kamu düzeni değerlendirmesi, kamu düzenine bağlanan usul kurallarının tarafların sessizliğiyle bertaraf edilemeyeceğini göstermekte olup anılan yaklaşım görev bakımından doğrudan karşılık bulur.

Görev ile yargı yolu yanlış kurulduğunda ne olur?

Yargı yolu, adli yargı ile idari yargı gibi farklı yargı kolları arasındaki sınırı ifade eder. Görev ise aynı yargı kolunda hangi mahkemenin dosyaya bakacağını belirler. Bu ayrımın karıştırılması, özellikle kamu kurumu, işçi statüsü, idari sözleşme, sosyal güvenlik veya idari para cezası içeren dosyalarda sorun yaratır. Mahkeme, uyuşmazlığı yanlış kavramsallaştırırsa HMK m. 1 yerine yargı yolu dava şartı tartışması devreye girebilir.

Yargıtay 9. HD, E. 2013/4766, K. 2013/8938, T. 14.03.2013 sayılı kararında bu sınırı açık biçimde kurmuştur. Kararda iş mahkemesinin verdiği görevsizlik kararının, esasında adli yargı ile idari yargı arasındaki yargı yolu tartışmasına temas ettiği belirtilmiştir. Anılan kararın dosya pratiğine etkisi açıktır: dilekçede yalnız “görevli mahkeme” başlığı açmak yetmez; uyuşmazlığın adli yargı içinde mi, yoksa başka yargı kolunda mı çözüleceği de ayrıca değerlendirilmelidir.

IV. Yargıtay Kararları Görev Kuralını Nasıl Uyguluyor?

Yargıtay uygulaması, HMK m. 1’in kısa metnini kamu düzeni, dava şartı ve doğru mahkemeye erişim ilkeleriyle birlikte yorumlamaktadır. Kararlarda ortak çizgi, mahkemenin görevli olup olmadığının taraf itirazına bağlı olmadığıdır. Ancak kararların dosya pratiğine etkisi aynı değildir; bazı kararlar sulh-asliye ayrımını, bazıları özel mahkeme görevini, bazıları da yargı yolu ile görev ayrımını öne çıkarmaktadır.

V. Görevli Mahkeme Nasıl Kontrol Edilir? Dilekçe, Başvuru Yolu ve Görev Kontrol Listesi

Görevli mahkeme itirazı veya gönderme talebi dilekçesinde hangi unsurlar bulunur?

Görev itirazı veya görevsizlik sonrası gönderme talebi dilekçesinde mahkeme, dosya numarası, karar tarihi, tebliğ veya kesinleşme tarihi, HMK m. 1 ve m. 20 dayanağı ile gönderilmesi istenen mahkeme açıkça yazılmalıdır. Dilekçe, yalnız “görevli mahkemeye gönderilsin” ibaresiyle bırakılmamalıdır. Uyuşmazlığın hangi kanun maddesi nedeniyle o mahkemenin görev alanında kaldığı da gösterilmelidir.

Yeni dava açılacaksa, HMK m. 119 dava dilekçesi unsurları ile görev dayanağı aynı dosyada görünür kılınmalıdır. Görevsizlik kararı verilmişse, aynı talep için yeniden dava açmak yerine HMK m. 20 uyarınca gönderme talebi çoğu durumda daha güvenli yoldur.

VI. Değerlendirme ve Önerilerimiz

HMK m. 1, mahkeme seçimini taraf takdirinden çıkaran sert bir kanunilik kuralı getirmekte olup anılan kuralın kamu düzeninden olması, görevin yalnız davalının savunmasıyla sınırlı bir itiraz olmadığını göstermekte; dosya esastan güçlü olsa bile özel mahkeme görevini, sulh-asliye ayrımını veya yargı yolu meselesini yanlış kurmak usul ekonomisini ciddi biçimde zedelemektedir.

Görevli mahkeme analizinin sağlıklı yöntemi, talep sonucundan önce hukuki ilişkiyi ve özel kanun görevini okumaktır. Aile mahkemesi kararlarında görüldüğü üzere, talebin tapu iptali veya tescil şeklinde yazılması, uyuşmazlığın aile hukuku çekirdeğini her zaman ortadan kaldırmaz.

Değerlendirmemize göre, görev kontrolü dava açmadan önce ayrı bir hukuki mütalaa disipliniyle yapılmalıdır; zira HMK m. 20 süresinin kaçırılması halinde mesele artık yalnız yanlış mahkeme seçimi olmaktan çıkar ve davanın açılmamış sayılması sonucu doğabilir. Özellikle ticari, aile, iş, tüketici ve kira uyuşmazlıklarında, görev dayanağı kanun maddesi dava dilekçesinde açıkça gösterilmelidir. Bu açıklık, mahkemenin ön inceleme ve dava şartı denetiminde dosyayı gereksiz usul tartışmasından uzak tutmaktadır.

VII. Görevli Mahkeme Hakkında Sık Sorulan Sorular

VIII. İlgili Makaleler ve Kısa Hukuki Sözlük

Görevli mahkeme tartışması, medeni usul hukuku içindeki dava şartı, yetki, dilekçe ve kanun yolu başlıklarıyla birlikte okunmalıdır. Yakın konular için HMK 114 dava şartı yokluğu, HMK 16 haksız fiilde yetki, HMK 137 ön inceleme ve HMK 341 istinaf başvurusu yazıları ayrıca incelenebilir. Görev, mahkeme türünü; yetki, yer bakımından mahkemeyi; yargı yolu ise adli, idari veya başka yargı kolunu ifade eder.

Uyuşmazlık yönetimi ve dava takibi perspektifi bakımından Uyuşmazlık Çözümü, Tahkim ve Dava Takibi sayfası da görev, yetki ve başvuru yolu ayrımlarını daha geniş çerçevede takip etmek isteyen okurlar için tamamlayıcı niteliktedir.

Kaynakça ve Atıf Listesi