CMK m. 217 Uyarınca Hükmün Dayanağı Olan Delilin Değeri: Hukuka Uygunluk, Vicdani Kanaat ve Duruşma Filtresi

Ceza muhakemesinde dosyanın kalınlığı ile ispat gücü aynı şey değildir. Soruşturma aşamasında toplanan ifade tutanakları, dijital materyal incelemeleri, uzman raporları, HTS kayıtları, bilirkişi değerlendirmeleri ve kolluk işlemleri dosyada art arda birikebilir; ne var ki bu yığının mahkûmiyete dönüşebilmesi için mahkemenin hangi veriyi hangi usul zemini içinde dikkate aldığını açık biçimde göstermesi gerekir. CMK m. 217 tam bu eşiği kurmaktadır. Hüküm, ceza yargılamasında delil serbestisini kabul ederken aynı anda iki sert sınır getirir: delil hukuka uygun elde edilmiş olacaktır ve karar, duruşmaya getirilmiş deliller üzerine kurulacaktır. Söz konusu çifte sınır, ceza muhakemesinin maddi gerçeğe ulaşma hedefi ile savunma hakkı arasındaki denge noktasını oluşturmaktadır.

Uygulamada 217’nci madde çoğu kez yalnız “hâkim delili serbestçe takdir eder” cümlesine indirgenmektedir. Bu okuma eksiktir. Çünkü anılan hüküm, bir yandan mahkemeye dosyadaki verileri matematiksel bir ispat sistemiyle değil, serbest değerlendirme rejimiyle tartma yetkisi verirken; diğer yandan bu serbestliğin keyfîliğe dönüşmesini önleyen anayasal filtreleri görünür kılar. Delilin kaynağı hukuka aykırı ise yahut delil mahkeme huzurunda tartışılmadan hükmün omurgasına yerleştirilmişse, serbest takdir alanı açılmaz. Bu sebeple 217 tartışması, yalnız hüküm gerekçesinin son bölümünde değil; arama kararında, ifade alma usulünde, tanığın dinlenme biçiminde, rapora itiraz imkânında ve kapanış celsesinde savunmaya tanınan cevap alanında başlamaktadır.

I. CMK m. 217’nin normatif çerçevesi; delil serbestisi ancak hukuka uygunluk ve duruşma filtresi içinde işler

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 217’nci maddesinin birinci fıkrası, hâkimin kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabileceğini; ikinci fıkrası ise yüklenen suçun hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebileceğini belirtmektedir. İlk cümle doğrudan doğruyalık ve çelişmeli yargılama ilkesine, ikinci cümle ise hukuka aykırı delilin değerlendirme dışı bırakılması kuralına bağlanmaktadır. Söz konusu yapı, Anayasa’nın 36’ncı maddesindeki adil yargılanma hakkı ile 38’inci maddesinin altıncı fıkrasındaki hukuka aykırı delil yasağını ceza muhakemesi diline tercüme etmektedir. Bu nedenle 217’yi yalnız “takdir yetkisi” başlığıyla okumak, maddenin savunma güvencesi tarafını görünmez kılar.

Madde sistematiği de aynı sonucu doğrulamaktadır. CMK m. 206 delillerin ortaya konulması ve reddi rejimini, m. 209 okunması zorunlu belge ve tutanakları, m. 210 tanığın bizzat dinlenmesi ve okuma yasağını, m. 213 ile m. 214 önceki ifade ve raporların kullanılma sınırlarını, m. 216 ise kapanış safhasındaki tartışma düzenini kurmaktadır. 217’nci madde bütün bu hükümleri birbirine bağlayan merkez hüküm niteliğindedir. Mahkeme, 206 uyarınca bir delil talebini reddederken de, 209 ve 214 çerçevesinde bir belgeyi veya raporu dosyaya taşırken de, 216 sonrasında hükme giderken de nihayet 217 filtresine geri dönmektedir. Delilin dosyada bulunması yeterli değildir; delilin hükme hangi ölçüde ve hangi itirazlar aşıldıktan sonra taşındığı da görünür olmalıdır.

Doktrinde Ünver ve Hakeri, 217’nci maddenin serbest delil sistemini benimsediğini, ancak bunun hukuk dışı delile kapı açmadığını vurgulamaktadır. Özbek, Doğan ve Bacaksız da serbest takdirin belirli ispat kurallarının yokluğu anlamına geldiğini; buna karşılık değerlendirme yasağı taşıyan veya usule aykırı elde edilen materyalin mahkemenin kanaat alanına giremeyeceğini belirtmektedir. Toroslu, Feyzioğlu ve Toroslu ise ceza muhakemesinde delilin değerinin yalnız içerikten değil, mahkeme önüne geliş biçiminden de etkilendiğini göstermektedir. Kanaatimizce bu üç yaklaşım aynı sonuca çıkmaktadır: 217, hükmü delil yığınına teslim eden değil, delilin mahkemeye hangi kapıdan gireceğini denetleyen bir eşik normdur.

II. Hukuka uygun delil ölçütü; arama, dijital materyal, ifade alma ve rapor zincirinin her halkasında ayrıca sınanır

217/2 bakımından en sık hata, hukuka uygunluğun yalnız delilin kaynağına ilişkin dar bir formül gibi ele alınmasıdır. Oysa hukuka uygunluk tek adımlı bir test değildir. Arama kararının yetkili merci tarafından verilmesi, elkoyma işleminin usulüne uygun yürütülmesi, dijital materyalin imaj alma ve kopya verme yükümlülükleri, ifade alma sırasında müdafi erişimi, tanığa yöneltilen soruların kayda geçirilmesi, uzman veya bilirkişi raporunun dayandığı verilerin savunmaya açılması gibi her aşama aynı zincirin halkasıdır. Zincirin bir halkası sakat ise, sonraki aşamada düzenli görünen tutanak veya rapor her zaman kurtarıcı işlev görmez.

Ferhat Gültek kararında Anayasa Mahkemesi, ceza muhakemesinde delillerin elde ediliş şekli ve mahkûmiyete dayanak alınma düzeyinin yargılamanın bütününü hakkaniyete aykırı hâle getirebileceğini açık biçimde kurmuştur. Orhan Kılıç kararında da AYM, delilin kabul edilebilirliği ve değerlendirilmesinin derece mahkemelerinin alanında kaldığını belirtmekle birlikte, kanuni temeli bulunmayan veya açık biçimde hukuka aykırı elde edilen delilin tek ya da belirleyici delil olarak kullanılmasının anayasal sorun doğurabileceğini vurgulamıştır. Anılan çizgi, 217/2’nin “yasaya aykırılık varsa otomatik beraat” gibi mekanik bir sonuç üretmediğini; fakat mahkemenin delilin sakatlığını yok sayarak serbest takdir alanına sığınamayacağını göstermektedir.

AİHM içtihadı da benzer bir ikili yaklaşım benimsemektedir. Saunders/Birleşik Krallık kararında öz kendini suçlamama güvencesi ile delilin kaynağı arasındaki bağ görünür kılınmış; Jalloh/Almanya kararında ise devlet müdahalesinin elde edilen materyali yalnız teknik veri olmaktan çıkarıp adil yargılanma sorunu üretebileceği kabul edilmiştir. Mahkemenin yerleşik çizgisi, delilin kabul edilebilirliğini öncelikle ulusal hukuka bırakmakla birlikte, yargılamanın bütünü bakımından savunmanın bu veriye karşı etkili bir cevap imkânına sahip olup olmadığını ayrıca tartmaktadır. Bu içtihatlar birlikte okunduğunda, 217/2’nin Türk hukukundaki karşılığı daha belirgin hâle gelmektedir: hukuka aykırılık sorunu yalnız elde etme yönteminde değil, savunmanın bu sorunu görünür kılma imkânında da aranmalıdır.

Uygulamada dosya stratejisi bu nedenle erken kurulmalıdır. Arama, elkoyma veya dijital veri teslimi aşamasında hangi usul kusurunun bulunduğu soyut biçimde değil; karar tarihi, hazır bulunanlar, kopya verilip verilmediği, imaj alma işleminin nasıl yapıldığı, rıza beyanının kim tarafından ve hangi koşulda verildiği, ifade alma tutanağında müdafi kaydının bulunup bulunmadığı gibi somut verilerle tutanağa bağlanmalıdır. Çoğu dosyada 217 itirazı ilk kez istinaf dilekçesinde kurulmaktadır. Bu geç kalmış bir taktiktir. Çünkü kanun yolu merciinin önüne konulacak malzeme, çoğu zaman ilk derece celsesinde bırakılan usul izi kadardır.

III. Vicdani kanaat keyfîlik yetkisi değildir; 217 ile 230 birlikte okunduğunda gerekçe standardı sertleşir

Ceza yargılamasında vicdani kanaat, kimi zaman kanıt serbestisi ile karıştırılmakta; kimi zaman da hâkimin dosyaya ilişkin sezgisel kanaatini meşrulaştıran sınırsız bir kavram gibi kullanılmaktadır. Oysa 217/1 ile 230’uncu madde birlikte okunduğunda, vicdani kanaatin içeriği daha disiplinli biçimde ortaya çıkmaktadır. Mahkeme, hangi delile neden üstünlük tanıdığını, hangi itirazı neden yerinde görmediğini, hangi çelişkiyi nasıl aştığını ve hangi delilin hangi maddi vakıayı ispatladığını gerekçede göstermek zorundadır. Söz konusu yükümlülük yerine getirilmediğinde, ortada serbest takdir değil, gerekçe boşluğu bulunmaktadır.

Ferhat Gültek kararında AYM, bireysel başvurunun dördüncü derece kanun yolu olmadığına işaret ederken dahi, delil değerlendirmesinin açıkça keyfî veya bariz takdir hatası içeren görünüm alması hâlinde anayasal denetimin devreye girebileceğini belirtmektedir. Hasan Doğan kararında savunma tanığı ve aleyhe beyanların sınanması meselesi üzerinden benzer bir çerçeve kurulmuştur. Mahkeme delili seçebilir; fakat neden o delilin seçildiğini ve karşı delilin neden dışarıda bırakıldığını göstermek zorundadır. Kanaatimizce 217’nin pratikte en sert sonucu burada doğmaktadır. Çünkü usulüne uygun toplanmış ve duruşmaya getirilmiş delil dahi, gerekçede rasyonel bağ kurulmadan hükmün taşıyıcısı hâline getirilemez.

Doktrinde Halil İbrahim Doğan, doğrudan doğruyalık ilkesinin delilin değerini yalnız mahkemenin görme imkânıyla değil, mahkemenin delili tarafların önünde tartma zorunluluğuyla ilişkilendirmektedir. Tanık beyanının delil değeri üzerine yazan Köse de, beyanın güvenilirliğinin yalnız iç tutarlılıkla değil, karşı soru ve yüz yüzelik imkânıyla pekiştirildiğini vurgulamaktadır. Bu değerlendirmeler, vicdani kanaatin psikolojik bir inanç hâli değil, görünür gerekçelere bağlanmış yargısal muhakeme olduğunu göstermektedir. Mahkemenin “dosya kapsamı” ya da “tüm deliller birlikte değerlendirildi” formülüyle yetinmesi bu standardı karşılamaz.

Mahkûmiyet standardı bakımından anılan mesele daha da sertleşmektedir. Ceza yargılamasında beraat ihtimali varlığını koruyan makul şüphe, sanık aleyhine yorumlanamaz; bu nedenle vicdani kanaatin gerçekten hangi veri grubuyla oluştuğu gösterilmeden kurulan mahkûmiyet, çoğu zaman ispat standardını değil kanaat beyanını görünür kılar. İşbu noktada savunmanın yapması gereken, deliller arasında yalnız çelişki bulunduğunu söylemek değil; hangi vakıanın hangi delille ispatlandığının gerekçede kurulamadığını celse numarası, belge adı ve ifade bölümü üzerinden tek tek göstermektir. Böyle bir kayıt disiplini kurulmadığında 217 itirazı, kanun yolu merciinin önünde “mahkeme farklı değerlendirebilirdi” seviyesine düşmekte; oysa sorun çoğu kez farklı değerlendirme ihtimali değil, değerlendirme köprüsünün hiç kurulamamış olmasıdır.

Bu sebeple ilk derece dosyasında 217 itirazı kurulurken yalnız hukuka aykırılık savı değil, gerekçe talebi de ayrıca görünür bırakılmalıdır. Delilin hangi vakıayı ispatladığı belirsizse, hangi teknik raporla çeliştiği anlaşılmıyorsa, tanığın hangi bölümü temel alınırken hangi çelişkiler göz ardı edildiyse, bunların her biri tutanakta ayrı başlık hâlinde yer almalıdır. İstinaf ve temyiz denetiminde kuvvetli dosya, mahkemeyi soyut hukuk anlatısıyla eleştiren dosya değil; hükümdeki delil-gerekçe köprüsünün hangi noktada kopuk kaldığını somut kalemler hâlinde gösterebilen dosyadır.

IV. Duruşma filtresi ve sınama hakkı; belge okunması, önceki ifade, uzman görüşü ve SEGBİS kayıtlarında ayrıca önem kazanır

217/1’in “duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delil” şartı, kişisel deliller bakımından daha ağır sonuç doğurmaktadır. Tanığın, sanığın veya uzman kişinin mahkeme huzurunda dinlenmediği; beyanın yalnız tutanak veya yazılı rapor üzerinden taşındığı dosyalarda savunmanın sınama kapasitesi daralmaktadır. Bu sebeple CMK m. 209, m. 210, m. 213 ve m. 214 yalnız teknik istisna hükümleri değil, 217’nin işleyebilmesi için oluşturulmuş özel geçitlerdir. Delil bu geçitlerden birinden geçse bile, savunmanın gerçekten hangi imkânla cevap verdiği ayrıca incelenmelidir.

Atila Oğuz Boyalı kararında AYM, tanık sorgulama hakkını Anayasa m. 36 kapsamındaki asli savunma güvencelerinden biri olarak tanımlamıştır. E.D. kararında savunma tanıklarının dinlenmemesi ile mahkûmiyet gerekçesinin zayıflığı birlikte değerlendirilmiş; Hasan Doğan kararında ise aleyhe anlatımın sınanması bakımından ret kararının dosya bağlantısı taşıyan gerekçelerle kurulması gerektiği vurgulanmıştır. Y.P. kararı da, naip veya istinabe yoluyla gelen beyanların savunma rızası ve tartışma düzeyi bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bu içtihatların ortak sonucu şudur: delilin duruşmaya kâğıt üzerinde girmesi yetmez; savunmanın delili test etme alanı fiilen kurulmalıdır.

Rapor ve teknik görüş alanında sorun daha görünür hâle gelmektedir. Yargıtay 16. Ceza Dairesinin 14.12.2020 tarihli, E. 2020/6792, K. 2020/6266 sayılı kararı; savunma tarafından hazır edilen uzman kişinin dinlenmemesini bozma nedeni yaparak 217’nin teknik delil boyutunu açıkça ortaya koymuştur. Taraf, raporun dayandığı veriyi yahut metodolojiyi tartışmak üzere uzman getiriyor ve mahkeme bu talebi somut gerekçe kurmadan reddediyorsa, raporun yalnız okunmuş olması 217 şartını tek başına karşılamaz. Çünkü kararın dayandığı teknik malzeme, savunma tarafından gerçek anlamda sınanamamış olur.

Belge ve önceki beyan rejiminde de aynı ayrım korunmalıdır. CMK m. 209 kapsamındaki zorunlu okuma kalemleri ile m. 211 uyarınca istisnaen okumakla yetinilebilecek materyaller aynı kategoride değildir. Keza tanığın önceki beyanı ile sanığın önceki ifadesi bakımından okunma şartları, çelişkinin kapsamı ve savunma üzerindeki etkisi farklılaşmaktadır. Mahkeme bu başlıkları tek bir “okundu, değerlendirildi” cümlesinde eritiyorsa, 217 denetimi fiilen imkânsız hâle gelmektedir. Özellikle örgütlü suç ve dijital veri dosyalarında, hangi belgenin yalnız bilgi amaçlı okunduğu ile hangisinin hüküm kurucu ağırlık taşıdığı ayrıca yazdırılmalıdır.

SEGBİS, istinabe ve uzaktan katılım dosyalarında aynı değerlendirme daha da hassaslaşmaktadır. Emrah Yayla, Şehrivan Çoban ve Hüseyin Barsak kararlarında AYM, etkili katılımın yalnız bağlantının kurulmasına indirgenemeyeceğini; kritik celse anlarında savunma ile sanık arasında gerçek iletişim ve mahkeme ile yüz yüzelik değerinin ayrıca tartılması gerektiğini vurgulamaktadır. 217 açısından bunun anlamı açıktır: teknik bağlantı kuruldu diye delilin tartışıldığı varsayılamaz. Bağlantı kalitesi, müdafi ile iletişim, mütalaaya cevap verebilme, tanığa soru yöneltme ve mahkemenin kişinin tavrını gözlemleme imkânı birlikte değerlendirilmelidir.

V. Yargı uygulaması ve doktrindeki tartışma; delil serbestisi ile değerlendirme yasağı arasındaki sınır sabit değil, denetlenebilir olmak zorundadır

CMK m. 217 bakımından doktrindeki ana tartışma, delil serbestisinin ne ölçüde geniş yorumlanacağı ve hukuka aykırılık tespitinin hangi düzeyde değerlendirme yasağı doğuracağı etrafında toplanmaktadır. Bir çizgi, ceza muhakemesinin maddi gerçeğe ulaşma amacını öne çıkararak değerlendirme yasağının dar tutulmasını savunmaktadır. Diğer çizgi ise Anayasa m. 38/6 ile kişisel hak güvencelerini ön plana alarak, hukuka aykırılık şüphesi taşıyan materyalin mahkemenin kanaat alanına girmemesi gerektiğini vurgulamaktadır. Halil İbrahim Doğan’ın doğrudan doğruyalık incelemesi ile hukuka aykırı delil yasağı üzerine yazılan DergiPark çalışmaları, ikinci çizginin son yıllarda belirgin biçimde güçlendiğini göstermektedir.

Buna karşılık AİHM’in yaklaşımı daha nüanslıdır. Mahkeme çoğu dosyada ulusal hukuka ait delil kabul kurallarının yerine kendi ispat sistemini koymamakta; fakat delilin nasıl elde edildiği, savunmanın buna hangi ölçüde itiraz edebildiği, delilin tek veya belirleyici nitelik taşıyıp taşımadığı ve bütün yargılamanın adilliği birlikte tartılmaktadır. Jalloh ve Saunders kararları, müdahalenin niteliği ağırlaştıkça değerlendirme alanının daraldığını ortaya koymaktadır. Kanaatimizce Türk hukukunda 217/2’nin lafzı, AİHM standardından daha sert bir anayasal bariyer kurmaktadır; bu nedenle ulusal mahkemenin “yargılamanın bütünü adildir” savına sığınarak açık hukuka aykırılığı görünmez kılması isabetli değildir.

Öte yandan her usul kusurunun aynı şiddette değerlendirme yasağı doğurmadığı da açıktır. Örneğin yalnız biçimsel eksiklik taşıyan ancak savunma tarafından telafi edilmiş usul aksaklıkları ile, müdafi erişimi olmadan alınmış ifade yahut kopyası verilmeden incelenmiş dijital veri aynı düzlemde değildir. Burada belirleyici ölçüt, kusurun delilin güvenilirliğini ve savunmanın sınama imkânını hangi yoğunlukta etkilediğidir. Özbek, Doğan ve Bacaksız’ın açıklamaları da bu ayrımı desteklemektedir. Delilin dosyada mevcut olması ile hükme esas alınabilir nitelikte bulunması arasında bilinçli bir ayırım yapılmadığında, 217 maddesi ya anlamsız ölçüde sert ya da gereksiz ölçüde gevşek uygulanmış olur.

Bu ayrım kanun yolu stratejisi bakımından da belirleyicidir. Savunma, her usul sakatlığını aynı sertlikte ileri sürdüğünde asıl belirleyici kusur görünmezleşebilmektedir. Oysa ilk grupta telafi edilmiş veya sonradan giderilmiş biçimsel eksiklikler, ikinci grupta ise delilin güvenilirliğini yahut savunmanın karşı koyma imkanını kökten etkileyen sakatlıklar yer almaktadır. İstinaf dilekçesinde bu ikisini ayırmak; hangi kusurun yalnız usul notu olarak kaldığını, hangisinin ise hükmün mantığını bozduğunu göstermek gerekir. İşbu ayrım yapılmadığında 217 maddesi çevresindeki tartışma, güçlü delil yasağı eleştirisinden çok sayıda dağınık itiraza dönüşmekte ve mahkeme bakımından ikna gücünü kaybetmektedir.

İşbu nedenle iyi savunma stratejisi, 217 itirazını tek bir etikete hapsetmez. Aynı anda üç kanala çalışır: delilin elde edilmesindeki sakatlık, delilin duruşmada sınanma biçimindeki eksiklik ve hüküm gerekçesindeki bağlantı kopukluğu. Bu üçü ayrı ayrı kurulmadığında dosya çoğu kez yalnız “hukuka aykırı delil vardır” veya “mahkeme delilleri yanlış değerlendirmiştir” cümlesine sıkışır. Oysa kanun yolu merciini ikna eden asıl yapı, hangi delilin hangi usul kusuru sebebiyle kanaat alanına girmemesi gerektiğini ve girmişse bunun hüküm mantığını nasıl sakatladığını birlikte gösterebilen kurgudur.

VI. Süre, merci, belge ve ispat matrisi; 217 itirazı yalnız hukuk tezi değil, kayıt disiplini meselesidir

217 tartışmasının güç kaybettiği başlıca alan, itirazın teorik kalıp halinde kurulmasıdır. Mahkeme önünde yahut kanun yolu dilekçesinde “hukuka aykırı delil”, “takdir hatası” veya “savunma hakkı kısıtlandı” denildiğinde, bu başlıkların hangi belgeye, hangi celseye ve hangi işlem zincirine bağlandığı görünür değilse itiraz zayıflamaktadır. Bu sebeple dosya hazırlığı, maddenin lafzını ezberlemekten çok daha fazlasını gerektirir. Aşağıdaki kontrol matrisi, 217 eksenli başlıca sorunlarda hangi aşamada neyin kayda geçirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Tablonun tamamını görmek için tabloyu sağa ve sola kaydırabilirsiniz.

Bu matrisin pratik değeri şuradadır: 217 itirazı çoğu dosyada ilk kez hükümden sonra fark edilen bir mesele gibi görünür; gerçekte ise soruşturma tutanağından kapanış celsesine kadar bırakılmış izlerin toplamıdır. Delilin hangi aşamada sakatlandığı tespit edilmediğinde, mahkeme çoğu kez 217 tartışmasını sonuca etkisiz bir yakınma olarak görmektedir. Oysa ilk celsede veya ara kararda kurulan doğru kayıt, istinaf mahkemesinin delilin yalnız içeriğini değil, hükme geliş yolunu da denetleyebilmesini sağlar.

Belge listesi hazırlanırken savunma tarafının dört kalemi özellikle ayırması isabetli olur: arama ve elkoyma evrakı, dijital inceleme zinciri, duruşma içi talepler ve ret kararları, teknik rapor yahut uzman görüşüne verilen cevaplar. Bu kalemlerin her biri farklı merci ve süre tartışması üretmektedir. Arama işlemi için sulh ceza hâkimliği karar tarihi ve infaz tutanağı, dijital materyal için imaj alma ve kopya teslim kayıtları, duruşma içi talepler için celse zabtı ve ara karar, teknik rapor için tebliğ tarihi ile ek süre talebi birlikte dosyalanmalıdır. Söz konusu ayrım yapılırsa 217 itirazı soyut adil yargılanma söyleminden çıkmakta; hangi evrakın eksikliği sebebiyle hangi delilin hüküm gücü kaybettiği görünür hâle gelmektedir.

VII. Yanlış uygulama örnekleri ve hak kaybı ihtimalleri; sorun çoğu zaman delilin varlığında değil, delilin hükme taşınış biçiminde doğar

İlk tipik hata, dosyada bulunan her materyalin kendiliğinden tartışılmış sayılmasıdır. Özellikle hacimli bilirkişi dosyalarında veya çok sayıda dijital kayıt içeren soruşturmalarda mahkeme, rapor ve ekleri okundu yahut dosyada mevcut bulundu diyerek savunma alanını kapatma eğilimine girebilmektedir. Hâlbuki savunma teknik raporun hangi parametresine itiraz ettiğini, hangi ek belgenin değerlendirilmediğini yahut hangi veri kümesinin çelişki taşıdığını gösterebiliyorsa; raporun salt okunmuş olması 217 filtresinin işletildiği anlamına gelmez. Bu yanlış uygulama, özellikle örgüt, bilişim ve ekonomik suç dosyalarında kararın teknik açıklamaya teslim olmasına yol açmaktadır.

İkinci hata, önceki beyanların hükümde taşıdığı ağırlığın hafife alınmasıdır. Tanığın huzurda dinlenmemesi, sanığın önceki ifadesinin çelişki kuralları dışında okunması, istinabe tutanağının canlı sınama imkânı yokken belirleyici rol üstlenmesi gibi durumlar 217 bakımından ağır risk yaratmaktadır. Savunma bu aşamada yalnız “tanık dinlenmedi” itirazı yaparsa çoğu kez yetersiz kalır. Asıl gösterilmesi gereken, hangi maddi vakıanın yalnız bu beyana dayandığı ve başka bağımsız doğrulama bulunmadığıdır. AİHM ve AYM çizgisi, tek yahut belirleyici delilin sınanamaması hâlini daima daha ağır görmektedir.

Üçüncü hata, kanun yoluna hazırlanırken tutanakların işlevine gereken önemin verilmemesidir. İlk derece celsesinde teknik aksaklık, ara verme talebi, uzman dinletme istemi, delil zinciri itirazı veya savunma için gerekli ek süre talebi açık biçimde kayda geçirilmemişse; istinaf aşamasında 217 itirazı çoğu kez dosya dışı yakınma gibi algılanmaktadır. Oysa iyi dosya pratiğinde, her 217 itirazı belirli celse numarası, belirli belge adı ve belirli usul sonucu ile birlikte anılır. Hak kaybı çoğu kez yanlış norm seçimi sebebiyle değil, doğru normun yanlış kayıt tekniğiyle kullanılmasından doğmaktadır.

Dördüncü yanlış uygulama, savunmanın sınama talebini “yargılamayı uzatma amacı” etiketiyle otomatik dışarıda bırakmaktır. CMK m. 206 ile Yargıtay 16. Ceza Dairesinin yukarıda anılan kararı birlikte okunduğunda, kötüye kullanım sonucu çıkarılabilmesi için bunun somutlaştırılması gerektiği anlaşılmaktadır. Uzman kişinin hangi teknik başlığı açıklayacağı, tanığın hangi çelişkiyi gidereceği, ek incelemenin hangi veriyi açacağı gösterilmişse; ret kararının yalnız dosyanın geldiği aşamaya yaslanması çoğu durumda yetersiz kalır. Bu başlık, delillerin tartışılması ve son söz safhasına doğrudan etki ettiği için 217 denetimiyle birlikte düşünülmelidir.

Dördüncü hata ise 217 tartışmasını yalnız mahkûmiyet sonrasına ait görmek, beraat ihtimalinde bu başlığın kendiliğinden önemsizleştiğini varsaymaktır. Oysa delilin hukuka uygunluğu ve tartışılma biçimi; tutukluluk değerlendirmesinden adli kontrole, müsadere kararından güvenlik tedbirlerine kadar birçok ara ve nihai sonuç üzerinde etkili olmaktadır. Bu nedenle 217 eksenli itirazın “hüküm çıkınca bakarız” mantığıyla ertelenmesi isabetli değildir. 217, dosyada yalnız beraat veya mahkûmiyet ekseni için değil, yargılamanın tamamındaki güç dengesini belirleyen bir başlık olarak görülmelidir.

VIII. Sık Sorulan Sorular